Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 17

Devanagari script

नानौषधिप्रज्वलिते नानोत्पलशिलातले । नानाविहंगसंघुष्टां मत्स्यकूर्मसमाकुलाम्

Transliteration

nānauṣadhiprajvalite nānotpalaśilātale | nānāvihaṃgasaṃghuṣṭāṃ matsyakūrmasamākulām

Translation

اس نے اس خطے کو دیکھا جو طرح طرح کی شفابخش اوषدھیوں کی چمک سے روشن تھا؛ سنگلاخ تہہ پر گوناگوں کنول بکھرے تھے؛ بہت سے پرندوں کے غول کی چہچہاہٹ سے گونجتا، اور مچھلیوں اور کُرموں سے بھرا ہوا تھا۔

Word by Word

• नाना: various
• नाना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)
• Form: अव्यय; विशेषणार्थे

• औषधिप्रज्वलिते: lit up by herbs (glowing plants)
• औषधिप्रज्वलिते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: औषधि (प्रातिपदिक) + प्रज्वलित (प्र-√ज्वल् (धातु), क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (औषधिभिः प्रज्वलितम्)

• नाना: various
• नाना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)
• Form: अव्यय; विशेषणार्थे

• उत्पलशिलातले: on a floor/bottom of lotuses and rocks
• उत्पलशिलातले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: उत्पल (प्रातिपदिक) + शिला (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (उत्पलैः शिलाभिः च युक्तं तलम्)

• नाना: various
• नाना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)
• Form: अव्यय; विशेषणार्थे

• विहंगसंघुष्टाम्: resounding with birds
• विहंगसंघुष्टाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विहंग (प्रातिपदिक) + संघुष्ट (सम्-√घुष् (धातु), क्त-प्रत्यय ‘resounded’)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विहङ्गैः संघुष्टा)

• मत्स्यकूर्मसमाकुलाम्: filled with fish and tortoises
• मत्स्यकूर्मसमाकुलाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मत्स्य (प्रातिपदिक) + कूर्म (प्रातिपदिक) + समाकुल (सम्-आ-√कुल्/कुल् (धातु-आधारित), प्रातिपदिक ‘filled/confused’)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (मत्स्यैः कूर्मैश्च समाकुला)

Speaker

Narrator (a ṛṣi/purāṇic speaker addressing a king; exact speaker not in snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Tīrtha-inquirer audience

Visual Art Cues

Scene: A radiant river stretch: banks glowing with medicinal herbs; rocky riverbed carpeted with multicolored lotuses; flocks of birds in flight and perched; clear waters alive with fish and tortoises.

Characters & Entities

• Revā (Narmadā)
• fish (matsya)
• tortoise (kūrma)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places reveal dharma through their auspicious ecology—Narmadā’s landscape itself is a sign of divine presence and merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā (Narmadā) river realm and its tīrtha-environment, praised as inherently sacred.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated here; it prepares the setting for reverent acts like darśana and snāna in later verses.