Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 16

Devanagari script

ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि । पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव

Transliteration

aiśānīṃ sa diśaṃ gatvā parvate bhṛgumūrdhani | patituṃ ca samārūḍho bhāryayā saha pārthiva

Translation

اے راجا! وہ ایشانی سمت (شمال مشرق) کی طرف گیا اور ‘بھِرگومُوردھن’ نامی پہاڑ پر چڑھ گیا، اور اپنی بیوی کے ساتھ اپنے آپ کو نیچے گرانے کا ارادہ کر بیٹھا۔

Word by Word

• ऐशानीम्: northeastern (Aiśānī)
• ऐशानीम्: Gati-Karma (Goal/गति-कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ऐशानी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण—दिशम् विशेषयति

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सर्वनाम

• दिशम्: direction
• दिशम्: Gati-Karma (Goal/गति-कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + त्वा (प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (क्त्वान्त/absolutive), अव्ययभाव; 'having gone'

• पर्वते: on the mountain
• पर्वते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• भृगुमूर्धनि: on Bhṛgu’s summit
• भृगुमूर्धनि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भृगु + मूर्धन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (मूर्धन्), सप्तमी (7), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'भृगोः मूर्धनि' (on Bhṛgu’s summit/head)

• पतितुम्: to fall
• पतितुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु) + तुमुन् (प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (तुमुन्/infinitive), अव्ययभाव; प्रयोजन (purpose)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• समारूढः: having climbed up/ascended
• समारूढः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + रुह् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (past active participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; 'having mounted/ascended'

• भार्यया: with (his) wife
• भार्यया: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन

• सह: together with
• सह: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: अव्यय; सहार्थक (with)

• पार्थिव: O king/earthly lord
• पार्थिव: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पार्थिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; संबोधन—सम्बोधनपदम्

Speaker

Narrator addressing the King (Pārthiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhṛgumūrdhan

Type: peak

Skanda Dialogue

Listener: King (Pārthiva) addressed directly (‘pārthiva’)

Visual Art Cues

Scene: A steep mountain ridge under a pale sky; the śabara and his wife stand at the brink, bodies tense; below, a valley and river glint. The northeast is indicated by a subtle Īśāna emblem or trident-shaped cloud.

Characters & Entities

• Īśāna (direction)
• Bhṛgumūrdhan
• Śabara
• wife
• Pārthiva (king)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even when one turns toward self-destruction, the Purāṇic narrative frames sacred space as the setting where dharma can intervene.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Śūlabheda tīrtha’s surrounding sacred landscape, including the mountain Bhṛgumūrdhan.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the verse describes movement within the tīrtha-region and a dangerous intention.