Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 41

Devanagari script

वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह । वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत

Transliteration

vṛṣapuṃgavamāruhya devo'sāvumayā saha | varaṃ dattvā sa tasyaivaṃ tatraivāntaradhīyata

Translation

وہ ربّ، اُما کے ساتھ، نر بیل پر سوار ہوا؛ اور یوں برکت کا ور دے کر وہیں کا وہیں غائب ہو گیا۔

Word by Word

• वृषपुंगवम्: the bull (best of bulls)
• वृषपुंगवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृषपुंगव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—वृषः + पुंगवः (षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘वृषस्य पुंगवः’)

• आruhya: having mounted
• आruhya: Kriya (Non-finite verbal action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ√रुह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः; ‘आरोह्य’ = having mounted

• देवः: the god (deity)
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन

• असौ: that (one), he
• असौ: Apposition (विशेष्य-संबन्ध)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘that/he’

• उमया: with Umā
• उमया: Sahakari (Associate/सह)
• Type: Noun
• Root: उमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (सह/करण), एकवचन

• सह: together with
• सह: Relation marker (संबन्धसूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपसर्गसदृश-सम्बन्धसूचक (postposition) ‘with’

• वरम्: a boon
• वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (प्रयोगे नपुंसकवत्), द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• दत्त्वा: having granted
• दत्त्वा: Kriya (Non-finite verbal action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: दा√दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः; ‘having given’

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तस्य: of him/that (one)
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• एवम्: thus
• एवम्: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb) ‘thus/in this manner’

• तत्र: there
• तत्र: Adverbial (देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb) ‘there’

• एव: indeed/just
• एव: Particle (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/अवधारण (emphatic particle)

• अन्तर्धीयत: disappeared
• अन्तर्धीयत: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अन्तर्√धा (धातु)
• Form: लङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; ‘he disappeared’

Speaker

Narrator (contextual)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-tīrtha (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: (Contextual) a King addressed as ‘rājan’ in adjacent verses

Visual Art Cues

Scene: Śiva with Umā seated upon/near Nandin (ṛṣabha), granting a boon to a supplicant; immediately after the blessing, the divine couple fades into the sacred landscape of the Revā-tīra.

Characters & Entities

• Deva (Śiva)
• Umā
• Vṛṣa (Nandin, implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine appearances and disappearances emphasize transcendence: the Lord acts, grants, and withdraws beyond ordinary grasp.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; the verse uses iconic Śaiva imagery (Nandin, Umā) within the narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.