Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 1

Devanagari script

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र संनिहितो ह्यग्निर्गतः कामेन मोहितः

Transliteration

śrīmārkaṇḍeya uvāca | tato gacchettu rājendra agnitīrthamanuttamam | yatra saṃnihito hyagnirgataḥ kāmena mohitaḥ

Translation

شری مارکنڈےیہ نے کہا: پھر اے بہترین بادشاہ، بے مثال اگنی تیرتھ کی طرف جاؤ؛ جہاں اگنی دیو خود حاضر ہیں، جو کبھی کام کے فریب میں مبتلا ہو کر وہاں آئے تھے۔

Word by Word

• श्रीमार्कण्डेयः: Śrī Mārkaṇḍeya
• श्रीमार्कण्डेयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्रीमार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/अनुक्रम-वाचक क्रियाविशेषण (adverb of sequence: 'then/from there')

• गच्छेत्: should go
• गच्छेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• तु: indeed/and
• तु: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle), अवधान/विरोधार्थ (emphasis/contrast)

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: राजेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन (Singular)

• अग्नितीर्थम्: the Agni-tīrtha (sacred ford of Agni)
• अग्नितीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अग्नि + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• अनुत्तमम्: unsurpassed, excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषणम् (qualifier) अग्नितीर्थम्

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Locative sense)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्धबोधक-प्रश्न/यद्-शब्द-सम्बन्धी (relative adverb: 'where')

• संनिहितः: present, stationed
• संनिहितः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम्-नि-धा (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifier) अग्निः

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle) हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed/for)

• अग्निः: Agni (fire-god)
• अग्निः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• गतः: gone, having gone
• गतः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अग्निः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• कामेन: by desire/love
• कामेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• मोहितः: deluded, infatuated
• मोहितः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मुह् (धातु) + णिच् + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अग्निः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Agnitīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira (addressed as rājendra)

Visual Art Cues

Scene: A riverbank tīrtha on the Revā: a small altar with a perpetual flame; Agni-deva depicted with radiant body and flames, yet with a softened, bewildered gaze suggesting kāma-moha; a kingly pilgrim entourage approaching respectfully.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Agni
• Agnitīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even devas become instructive symbols: the tīrtha preserves a story that turns human weakness into a lesson in purification and dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Agnitīrtha, introduced as anuttama (unsurpassed) within the Revā Khaṇḍa pilgrimage landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

Gacchet: a pilgrimage instruction—one should go/visit Agnitīrtha.