Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 6

Devanagari script

करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना । महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम

Transliteration

karamuktaṃ yathā cakraṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā | mahāvegaṃ mahāyāmaṃ rakṣitaṃ tejasā mama

Translation

“جیسے قادر و تاباں وشنو کے ہاتھ سے چھوٹا ہوا چکر بے پناہ تیزی اور دور رس قوت کے ساتھ چلتا ہے، ویسے ہی وہ میرے اپنے روحانی تجلّی سے قائم اور محفوظ رہتا ہے۔”

Word by Word

• कर-मुक्तम्: released from the hand
• कर-मुक्तम्: Karma (Object complement/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कर (प्रातिपदिक) + मुक्त (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (करात् मुक्तम् = released from the hand); विशेषण (चक्रम्)

• यथा: as/like
• यथा: Kriya-visheshana (Comparative/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानवाचक (comparative: ‘as/like’)

• चक्रम्: discus (chakra)
• चक्रम्: Upamana/Drishtanta (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• विष्णुना: by Viṣṇu
• विष्णुना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया (3rd case), एकवचन (instrumental)

• प्रभविष्णुना: by the mighty/powerful (Viṣṇu)
• प्रभविष्णुना: Karana (Instrument qualifier/करण)
• Type: Adjective
• Root: प्रभविष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया, एकवचन; विशेषण (विष्णुना)

• महावेगम्: of great speed
• महावेगम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महā (उपसर्ग/पूर्वपद) + वेग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (महान् वेगः यस्य तत्) विशेषण (रक्षितम्/चक्रम्)

• महायामम्: of great range/extent
• महायामम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महā (पूर्वपद) + याम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय; विशेषण

• रक्षितम्: protected
• रक्षितम्: Kriya (Predicative participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: क्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘protected/guarded’

• तेजसा: by (my) power/splendour
• तेजसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; तृतीया, एकवचन

• मम: of me/my
• मम: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन (genitive pronoun)

Speaker

Mārkaṇḍeya (narrating); theological reflection attributed to Śiva in context

Visual Art Cues

Scene: A blazing discus arcs across the sky, released from Viṣṇu’s hand; behind it, an aura of protective spiritual radiance sustains its flight—cosmic wind-lines and light-trails.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Cakra (discus)
• Śiva (implied as 'my tejas')

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine powers operate in harmony—cosmic protection and efficacy arise from unified sacred energy (tejas).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; this is doctrinal imagery within the Revā Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.