Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 41

Devanagari script

प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह लोकान्सर्वत्र हरकोपप्रकोपितः

Transliteration

pravṛtto hutabhuktatra pure kālapracoditaḥ | dadāha lokānsarvatra harakopaprakopitaḥ

Translation

اس شہر کے اندر، وقت (کال) کے اشارے پر اور شیو (ہر) کے غضب سے بھڑکی ہوئی آگ نے ہر طرف دنیا کو جلا ڈالا۔

Word by Word

• प्रवृत्तः: set in motion, started
• प्रवृत्तः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + वृत्त (कृदन्त; √वृत् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्; हुतभुक् इति विशेषणम्

• हुतभुक्: the fire (eater of offerings)
• हुतभुक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हुत + भुज् (प्रातिपदिक; अग्निवाचक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः (हुतं भुङ्क्ते इति)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्ययम् (adverb of place)

• पुरे: in the city
• पुरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, सप्तमी (Locative), एकवचनम्

• कालप्रचोदितः: impelled by Time
• कालप्रचोदितः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: काल + प्रचोदित (कृदन्त; √चुद् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्; तृतीया-तत्पुरुषः (कालेन प्रचोदितः)

• ददाह: burned, consumed
• ददाह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• लोकान्: worlds/people
• लोकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचनम्

• सर्वत्र: everywhere
• सर्वत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्ययम् (adverb of place)

• हरकोपप्रकोपितः: enraged by Hara’s wrath
• हरकोपप्रकोपितः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हर + कोप + प्रकोपित (कृदन्त; √कुप् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्; तृतीया-तत्पुरुषः (हरस्य कोपेन प्रकोपितः)

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator addressing a king—implied by later vocatives nṛpa/nṛpottama)

Skanda Dialogue

Listener: A king (nṛpa) in the frame

Visual Art Cues

Scene: Inside the city, Agni erupts as if ‘commanded by Time’; above or behind, an unseen Śiva-force (Hara’s wrath) is suggested—stormy aura, trident-shadow—while flames radiate outward to ‘worlds’ around.

Characters & Entities

• Agni
• Kāla
• Hara (Śiva)
• Tripura

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When adharma ripens, Kāla (Time) and divine will move events toward inevitable dissolution; arrogance cannot resist cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This passage sits in the Revā-khaṇḍa (Narmadā/Revā region) context, though the verse itself narrates Tripura’s destruction rather than naming a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it is narrative description of the cosmic event.