Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 2

Devanagari script

प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम् । व्यज्ञापयत्तदा देवं यद्वृत्तं त्रिपुरे तदा

Transliteration

praṇamya devadeveśamumayā saha śaṅkaram | vyajñāpayattadā devaṃ yadvṛttaṃ tripure tadā

Translation

اُما کے ساتھ دیودیوَیش شنکر کو سجدہ کر کے، اس نے اُس وقت تری پور میں جو کچھ ہوا تھا وہ سب خداوند کو عرض کیا۔

Word by Word

• प्रणम्य: having bowed
• प्रणम्य: —
• Type: Verb
• Root: प्र + √नम् (धातु) → प्रणम्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund/absolutive), ‘having bowed’

• देवदेवेशम्: the Lord of the gods
• देवदेवेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + देव-ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानां देवः ईशः)

• उमया: with Umā
• उमया: Sahakari (Associate/सहकारी)
• Type: Noun
• Root: उमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), एकवचनम्

• सह: with
• सह: —
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: सहार्थक-अव्ययम् (indeclinable ‘with’)

• शङ्करम्: Śaṅkara
• शङ्करम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शङ्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्

• व्यज्ञापयत्: informed, reported
• व्यज्ञापयत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √ज्ञा (धातु) + णिच् (causative)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्; णिजन्तः (causative)

• तदा: then
• तदा: —
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)

• देवम्: to the god (Lord)
• देवम्: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्

• यत्: what, which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः (Nom/Acc), एकवचनम्; सम्बन्धसूचकं सर्वनाम

• वृत्तम्: what happened, the event
• वृत्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: √वृत् (धातु) → वृत्त (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle) नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘घटितम्’ अर्थे

• त्रिपुरे: in Tripura
• त्रिपुरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रिपुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative), एकवचनम्

• तदा: at that time
• तदा: —
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)

Speaker

Mārkaṇḍeya (narrating); action by Nārada

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: Nārada stands with folded hands before Śaṅkara and Umā on the riverbank, head bowed; Śiva serene, Umā attentive; the atmosphere is formal yet affectionate.

Characters & Entities

• Nārada
• Śaṅkara (Śiva)
• Umā (Pārvatī)
• Tripura

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Reverence (praṇāma) precedes truthful reporting and counsel—devotion frames dharmic speech.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Implicitly the Narmadā/Revā setting remains the sacred locus; Tripura appears as the narrative location of the reported events.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite is prescribed; the verse highlights praṇāma (obeisance) as devotional conduct.