Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 98

Devanagari script

देवखातं सिद्धरुद्रं वैद्यनाथमनुत्तमम् । तथैव मातृतीर्थं च उत्तरेशमतः परम्

Transliteration

devakhātaṃ siddharudraṃ vaidyanāthamanuttamam | tathaiva mātṛtīrthaṃ ca uttareśamataḥ param

Translation

وہاں دیوکھات ہے، سدھّرُدر اور بے مثال ویدیہ ناتھ؛ اسی طرح ماتر تیرتھ، اور اس کے بعد اُتّریش۔

Word by Word

• देवखातम्: Devakhāta (name of a sacred place)
• देवखातम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देवखात (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (देवानां खातम्)

• सिद्धरुद्रम्: Siddharudra (name)
• सिद्धरुद्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सिद्धरुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (सिद्धः रुद्रः)

• वैद्यनाथम्: Vaidyanātha (name of Śiva/temple)
• वैद्यनाथम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैद्यनाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (वैद्यस्य नाथः)

• अनुत्तमम्: unsurpassed, excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (पूर्वपदानां विशेषणम्)

• तथा: thus, likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: 'thus/so')

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Emphasis/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• मातृतीर्थम्: Mātṛtīrtha (name)
• मातृतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मातृतीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (मातॄणां तीर्थम्)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• उत्तरेशम्: Uttareśa (name)
• उत्तरेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उत्तरेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (उत्तरस्य ईशः)

• अतः: thereafter; from this
• अतः: Apadana/Hetu (Source/Cause)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/अपादानार्थ-प्रयोग (from this/thereafter)

• परम्: supreme; beyond
• परम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (श्रेष्ठ/परं—'beyond/supreme')

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced for Āvantya/Revā narrative frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Devakhāta; Siddharudra; Vaidyanātha; Mātṛtīrtha; Uttareśa

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim group on the Narmadā bank reading a palm-leaf itinerary while multiple small Śiva-liṅgas and shrine markers appear in a continuous landscape band; each shrine labeled: Devakhāta, Siddharudra, Vaidyanātha, Mātṛtīrtha, Uttareśa.

Characters & Entities

• Deva-khāta
• Siddharudra
• Vaidyanātha
• Mātṛ-tīrtha
• Uttareśa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa emphasizes healing and grace through sacred waters and Śiva’s forms (like Vaidyanātha), making pilgrimage a means of restoration.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Deva-khāta, Siddharudra, Vaidyanātha, Mātṛ-tīrtha, and Uttareśa are named.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is mentioned in this verse.