Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 89

Devanagari script

तीर्थं धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसंज्ञकं तथा । तीर्थं च कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम्

Transliteration

tīrthaṃ dhūteśvarīsaṅgameraṇḍīsaṃjñakaṃ tathā | tīrthaṃ ca kanakeśvaryā jvāleśvaraṃ tataḥ param

Translation

اور دھوتیشوری کے سنگم پر وہ تیرتھ ہے جو ایرنڈی کے نام سے معروف ہے؛ اور کنکیشوری کا تیرتھ؛ پھر اس کے آگے جْوالیشور ہے۔

Word by Word

• तीर्थम्: a sacred ford/place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• धूतेश्वरीसङ्गम्: the confluence of Dhūteśvarī
• धूतेश्वरीसङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धूतेश्वरी (प्रातिपदिक) + सङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (धूतेश्वर्याः सङ्गमः)

• एरण्डीसंज्ञकम्: named ‘Eraṇḍī’
• एरण्डीसंज्ञकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एरण्डी (प्रातिपदिक) + संज्ञक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (एरण्डी-संज्ञकं = एरण्डी-नामकं) विशेषणम् (तीर्थम्)

• तथा: and likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अनुक्रमसूचक (and likewise)

• तीर्थम्: a sacred ford/place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (and)

• कनकेश्वर्याः: of Kanakeśvarī
• कनकेश्वर्याः: Sambandha (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: कनकेश्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; सम्बन्ध (of Kanakeśvarī)

• ज्वालेश्वरम्: Jvāleśvara
• ज्वालेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्वाला (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ज्वालायाः ईश्वरः)

• ततः: thereafter
• ततः: Sambandha (Sequence/क्रम)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रम/अपादानार्थक (thereafter/from there)

• परम्: next, further
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (ज्वालेश्वरम्/तीर्थम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced for Āvantya/Revā-māhātmya style narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dhūteśvarī-saṅgama (Eraṇḍī); Kanakeśvarī; Jvāleśvara

Type: sangam

Visual Art Cues

Scene: A visible confluence where a smaller river (Dhūteśvarī/Eraṇḍī) meets the larger Revā; pilgrims bathing at the meeting point; nearby two small shrines—Kanakeśvarī and a fiery-themed Jvāleśvara with lamp-flames prominent.

Characters & Entities

• Dhūteśvarī-saṅgama
• Eraṇḍī
• Kanakeśvarī
• Jvāleśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa sanctifies landscape through Śakti-saṅgamas and Śiva-lingas, presenting pilgrimage as a unified path of devotion and purification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dhūteśvarī-saṅgama (Eraṇḍī), Kanakeśvarī-tīrtha, and Jvāleśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the mention of a saṅgama implies snāna and worship customary to confluence tīrthas.