Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 1

Devanagari script

मार्कण्डेय उवाच । ततः क्रोशान्तरे पार्थ तीर्थं कोटीश्वरं परम् । यत्र स्नानं च दानं च जपहोमार्चनादिकम् । भक्त्या कृतं नरैस्तत्र सर्वं कोटिगुणं भवेत्

Transliteration

mārkaṇḍeya uvāca | tataḥ krośāntare pārtha tīrthaṃ koṭīśvaraṃ param | yatra snānaṃ ca dānaṃ ca japahomārcanādikam | bhaktyā kṛtaṃ naraistatra sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet

Translation

مارکنڈَیَہ نے کہا: اے پارتھ! پھر ایک کروش کے فاصلے پر کوٹیشور نامی اعلیٰ ترین تیرتھ ہے۔ وہاں اشنان، دان، اور جپ، ہوم، ارچن وغیرہ جو کچھ بھکتی سے کیا جائے، وہ سب کوٹی گُنا پھل دیتا ہے۔

Word by Word

• mārkaṇḍeyaḥ: Mārkaṇḍeya
• mārkaṇḍeyaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: mārkaṇḍeya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/कर्ता), एकवचनम्

• uvāca: said
• uvāca: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vac (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; धातुः—वच् (2/अदादि)

• tataḥ: then; from there
• tataḥ: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय/तद्-तसिल्)
• Form: अपादान/क्रमवाचक-अव्यय (from there/then)

• krośa-antare: within a krośa (distance)
• krośa-antare: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: krośa (प्रातिपदिक) + antara (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/अधिकरण), एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः: ‘क्रोशस्य अन्तरम्’ (within a krośa distance)

• pārtha: O Pārtha (Arjuna)
• pārtha: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: pārtha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचनम्

• tīrtham: a sacred ford/place
• tīrtham: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/कर्ता/वर्ण्य), एकवचनम्

• koṭīśvaram: Koṭīśvara (name of the tīrtha/deity)
• koṭīśvaram: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: koṭīśvara (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः: ‘कोटीनाम् ईश्वरः’ (Lord of crores)

• param: supreme
• param: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: para (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying tīrtham)

• yatra: where
• yatra: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: yatra (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध/देशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)

• snānam: bathing
• snānam: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: snāna (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्

• ca: and
• ca: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and)

• dānam: charity
• dānam: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: dāna (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्

• ca: and
• ca: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and)

• japa-homa-arcana-ādikam: japa, homa, worship, etc.
• japa-homa-arcana-ādikam: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: japa (प्रातिपदिक) + homa (प्रातिपदिक) + arcana (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक) + ka (तद्धित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्; समासः—द्वन्द्व (समाहार-द्वन्द्व) + ‘आदि’ (etc.)

• bhaktyā: with devotion
• bhaktyā: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: bhakti (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/करण), एकवचनम्

• kṛtam: done, performed
• kṛtam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: kṛ (धातु)
• Form: क्त (Past Passive Participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्; धातुः—कृ (8/तनादि); ‘(यत् कर्म) कृतम्’

• naraiḥ: by men
• naraiḥ: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: nara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/कर्ता-करण), बहुवचनम्

• tatra: there
• tatra: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: tatra (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (there)

• sarvam: everything
• sarvam: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: sarva (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्

• koṭi-guṇam: a crore-fold
• koṭi-guṇam: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: koṭi (प्रातिपदिक) + guṇa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः: ‘कोट्या गुणः’ (multiplied by a crore)

• bhavet: would become
• bhavet: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: bhū (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; धातुः—भू (1/भ्वादि)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Koṭīśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārtha (Arjuna)

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya points out Koṭīśvara one krośa ahead; pilgrims bathe, give alms, chant japa, and tend a small homa fire near a liṅga shrine; a symbolic cascade of ‘millionfold’ light radiates outward.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Koṭīśvara
• Narmadā (Revā)
• Pārtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Bhakti amplifies ritual acts; at certain tīrthas, devotion-filled practice yields extraordinarily multiplied spiritual fruit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Koṭīśvara Tīrtha, a supremely praised sacred ford in the Revā (Narmadā) region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (bathing), dāna (charity), japa, homa, and arcana (worship), performed with devotion.