Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 16

Devanagari script

एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः

Transliteration

etāḥ ṣoḍaśā nadyo vai bhāryārthaṃ saṃvyavasthitāḥ | tadātmānaṃ vibhajyāśu dhiṣṇīṣu sa mahādyutiḥ

Translation

یہ سولہ ندیاں زوجیت کے مقصد کے لیے مقرر کی گئیں؛ اور اُس عظیم نور والے نے اپنی ہی ذات کا جوہر فوراً دھیشنیوں کے آستانوں میں تقسیم کر دیا۔

Word by Word

• एताः: these
• एताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (Nom./1st), बहुवचनम् (Plural)

• षोडश: sixteen
• षोडश: Visheshana (Adjective of नद्यः)
• Type: Adjective
• Root: षोडश (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-विशेषणम्; स्त्रीलिङ्गे प्रथमा, बहुवचनम् (agreeing with नद्यः)

• नद्यः: rivers
• नद्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (Nom./1st), बहुवचनम् (Plural)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपातः (particle), निश्चयार्थ/प्रसिद्ध्यर्थ (indeed)

• भार्यार्थम्: for (the purpose of) being wives
• भार्यार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: भार्या + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी-तत्पुरुषसमासः (भार्यायै अर्थः/for the purpose of being wives); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (Acc./2nd), एकवचनम् (Singular)

• संव्यवस्थिताः: were arranged/appointed
• संव्यवस्थिताः: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + वि + अव + स्था (धातु) + क्त (कृत्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्गे प्रथमा, बहुवचनम्; ‘स्थित’ = arranged/established

• तत्: that
• तत्: Karma (Object determiner)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (Acc./2nd), एकवचनम् (Singular)

• आत्मानम्: self
• आत्मानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया (Acc./2nd), एकवचनम् (Singular)

• विभज्य: having divided
• विभज्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: वि + भज् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यबन्त-अव्ययकृदन्तः (gerund/absolutive), पूर्वकालिकक्रिया (having divided)

• आशु: quickly
• आशु: Kriya-visheshana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: आशु (अव्यय)
• Form: अव्ययम् (adverb), शीघ्रार्थे (quickly)

• धिष्णीषु: in the dhiṣṇīs / sacred seats
• धिष्णीषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धिष्णी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे सप्तमी (Loc./7th), बहुवचनम् (Plural)

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (Nom./1st), एकवचनम् (Singular)

• महाद्युतिः: the great-lustrous one
• महाद्युतिः: Karta (Apposition to स)
• Type: Noun
• Root: महा + द्युति (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः (महती द्युतिः यस्य/महाद्युतिः); पुंलिङ्गे प्रथमा, एकवचनम्

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa), contextually narrating the Revā-khaṇḍa account to the sages

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ṣoḍaśa-nadī-maṇḍala (sixteen rivers)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant deity (Mahādyuti) radiates sixteen beams, each entering a river-goddess or a stylized river-seat (dhiṣṇi). The composition resembles a mandala: one center, sixteen peripheral sanctuaries, all connected by light and water.

Characters & Entities

• Sixteen sacred rivers
• Dhiṣṇi (abodes/seats)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred geography is not merely physical: rivers are portrayed as divine seats, carrying a share of divine presence and thus serving as living tīrthas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse supports the Revā Khaṇḍa’s tīrtha vision broadly, presenting river-abodes (dhiṣṇis) as sanctified loci rather than naming one single site.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription appears; it provides mythic grounding for why river-tīrthas are treated as potent abodes of merit.