Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 74

Devanagari script

तस्मादियं सरिज्जज्ञे कपिलाख्या महानदी । संयोगादङ्गरागस्य वस्त्रोद्यत्कपिलं जलम्

Transliteration

tasmādiyaṃ sarijjajñe kapilākhyā mahānadī | saṃyogādaṅgarāgasya vastrodyatkapilaṃ jalam

Translation

اسی سے یہ سرِتا پیدا ہوئی—کپِلا نامی عظیم ندی۔ بدن کے اُبٹن اور کپڑے کے ملاپ سے پانی نے سنہرا مائل (کپِل) رنگ اختیار کر لیا۔

Word by Word

• तस्मात्: from that (cause)
• तस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन

• इयम्: this
• इयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• सरित्: river
• सरित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सरित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• जज्ञे: was born/arose
• जज्ञे: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• कपिलाख्या: named Kapilā
• कपिलाख्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कपिल-आख्या (प्रातिपदिक; कपिल + आख्या)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘सरित्/महानदी’ इत्यस्य विशेषणम्

• महानदी: a great river
• महानदी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा-नदी (प्रातिपदिक; महा + नदी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• संयोगात्: from the contact/mixture
• संयोगात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: संयोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन

• अङ्गरागस्य: of the body-ointment
• अङ्गरागस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अङ्गराग (प्रातिपदिक; अङ्ग + राग)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

• वस्त्र: cloth/garment
• वस्त्र: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासपूर्वपदम्

• उद्यत्: arising/coming forth
• उद्यत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उद् + या (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘कपिलम्’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘उद्गच्छत्/उद्भवत्’ इत्यर्थे

• कपिलम्: tawny/brownish
• कपिलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कपिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘जलम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• जलम्: water
• जलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kapilā

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: nṛpa (king)

Visual Art Cues

Scene: From the wrung cloth’s water, a new river springs forth—Kapilā—its waters tawny-golden from the mingled unguent, flowing outward as a distinct sacred stream.

Characters & Entities

• Kapilā (river)
• Revā/Narmadā (contextual, as river-source region)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrthas arise from divine causes, and their very names encode sacred meaning and remembrance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kapilā river itself is presented as a great sacred river within the Revā/Narmadā tīrtha sphere.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct rite is stated; the verse establishes the etiology that supports reverence, snāna, and pilgrimage to Kapilā.