Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 16

Devanagari script

तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गती राजन्रुद्रलोकादसंशयम्

Transliteration

tatra tīrthe mṛtānāṃ tu narāṇāṃ bhāvitātmanām | anivartikā gatī rājanrudralokādasaṃśayam

Translation

اے راجن! اس تیرتھ پر جو لوگ ضبطِ نفس اور پاکیزہ دل ہوں اور وہیں وفات پائیں، ان کی گتی (منزل) ناقابلِ واپسی ہوتی ہے؛ وہ بے شک رُدر لوک کو پہنچتے ہیں اور پھر لوٹتے نہیں۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• तीर्थे: in the sacred place
• तीर्थे: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्

• मृतानाम्: of the dead
• मृतानाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √मृ धातोः क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), बहुवचनम्; विशेषणम् (of the dead)

• तु: indeed/but
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधान/विरोधसूचक (particle: but/indeed)

• नराणाम्: of men
• नराणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), बहुवचनम्

• भावितात्मनाम्: of those whose selves are purified/formed (devout)
• भावितात्मनाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: भावित-आत्मन् (कृदन्त-प्रातिपदिक; भावित + आत्मन्)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), बहुवचनम्; कर्मधारयः (भावितः आत्मा येषाम्)

• अनिवर्तिका: non-returning/irreversible
• अनिवर्तिका: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अनिवर्तिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; विशेषणम्

• गतिः: destination/going
• गतिः: कर्ता/विषय (Subject/topic)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• राजन्: O king
• राजन्: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

• रुद्रलोकात्: from Rudra’s world
• रुद्रलोकात्: अपादान (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: रुद्र-लोक (प्रातिपदिक; रुद्र + लोक)
• Form: पुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (5th/Ablative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (रुद्रस्य लोकात्)

• असंशयम्: certainly
• असंशयम्: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: असंशयम् (अव्यय; नपुंसक-आकारान्त-प्रयोग)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषणवत्; निश्चयार्थक (certainly/without doubt)

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (deduced from immediate context of Revā Khaṇḍa narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Paitāmaha-tīrtha (contextual)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: King (rājan explicitly addressed)

Visual Art Cues

Scene: A serene final moment on a riverbank: an aged ascetic/pilgrim lies facing the river and a Śiva emblem; subtle divine attendants guide the departing soul upward toward a luminous Rudraloka.

Characters & Entities

• Rudra
• Rudraloka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A life of inner cultivation gains its consummation at a tīrtha: death there is portrayed as leading to a non-returning Śaiva liberation-like destiny (Rudraloka).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A particular tīrtha within the Revā Khaṇḍa (Narmadā sacred geography) being discussed immediately prior to this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is prescribed here; the verse emphasizes the spiritual qualification (bhāvitātman) and the salvific power of the tīrtha.