Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 4

Devanagari script

भृगोः खात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीः श्रुत्वा तु वै नृप । वैश्वरूपं परं रूपं विस्मिताचिन्तयत्तदा

Transliteration

bhṛgoḥ khātyāṃ samutpannā lakṣmīḥ śrutvā tu vai nṛpa | vaiśvarūpaṃ paraṃ rūpaṃ vismitācintayattadā

Translation

اے بادشاہ! بھِرگو کی بیٹی کھاتی سے پیدا ہونے والی لکشمی نے اُس برتر، کائناتی روپ کا حال سن کر حیران ہو کر پھر گہری سوچ میں ڈوب گئی۔

Word by Word

• भृगोः: of Bhṛgu
• भृगोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भृगु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• खात्याम्: in Khāti (name of a woman)
• खात्याम्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ख्याति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• समुत्पन्ना: born, arisen
• समुत्पन्ना: Karta (Subject-complement/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + उत् + पद् (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (past participle) ‘समुत्पन्न’, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; लक्ष्मीः इत्यस्य विशेषण

• लक्ष्मीः: Lakṣmī
• लक्ष्मीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Kriya-visheṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund), √श्रु; ‘having heard’

• तु: but, indeed
• तु: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक निपात (adversative/emphatic particle)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• नृप: O king
• नृप: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• वैश्वरूपम्: universal-formed, cosmic
• वैश्वरूपम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वैश्वरूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; विशेषणम् (qualifying रूपम्)

• परम्: supreme
• परम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (qualifying रूपम्)

• रूपम्: form
• रूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• विस्मिता: astonished
• विस्मिता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विस्मित (प्रातिपदिक; कृदन्त-विशेषण)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषण (Lakṣmī)

• अचिन्तयत्: thought, reflected
• अचिन्तयत्: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• तदा: then
• तदा: Kāla-adhikarana (Time adjunct/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक अव्यय (adverb of time)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (nṛpa) addressed; within broader frame, Yudhiṣṭhira is explicitly addressed in adjacent verses

Visual Art Cues

Scene: Lakṣmī, identified through Bhṛgu lineage, hears of the Lord’s universal form; her face shows astonishment turning into inward contemplation.

Characters & Entities

• Lakṣmī
• Bhṛgu
• Khāti
• Vaiśvarūpa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even divine beings respond to revelation with reflection; true understanding is preceded by wonder and contemplation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None yet; it sets up Lakṣmī’s inquiry about the means to attain Nārāyaṇa.