Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 18

Devanagari script

एवमुक्तस्तयाहं तु इन्द्रायुधनिभं शुभम् । लाङ्गूलमव्ययं ज्ञात्वा भुजाभ्यामवलम्बितः

Transliteration

evamuktastayāhaṃ tu indrāyudhanibhaṃ śubham | lāṅgūlamavyayaṃ jñātvā bhujābhyāmavalambitaḥ

Translation

اس کے یوں کہنے پر میں نے اس مبارک دُم کو پہچان لیا—جو اندرا کے وجر کی مانند اور لازوال تھی—اور میں نے دونوں بازوؤں سے اسے تھام لیا۔

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Kriyā-viśeṣaṇa
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक अव्यय (adverb of manner)

• उक्तः: (I) having been told
• उक्तः: Kriyā (Predicative)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु) + क्त → उक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘having been told/addressed’

• तया: by her
• तया: Karta (Agent in passive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (logical subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तु: then/indeed
• तु: Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• इन्द्रायुध-निभम्: resembling Indra’s bow (rainbow-like)
• इन्द्रायुध-निभम्: Viśeṣaṇa (of लाङ्गूलम्)
• Type: Adjective
• Root: इन्द्र-आयुध-निभ (प्रातिपदिक; components: इन्द्र + आयुध + निभ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; ‘इन्द्रस्य आयुधं (इन्द्रधनुः) तद्वत् निभम्’ (उपमान-तत्पुरुष)

• शुभम्: auspicious, splendid
• शुभम्: Viśeṣaṇa (of लाङ्गूलम्)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• लाङ्गूलम्: tail
• लाङ्गूलम्: Karman (Object)
• Type: Noun
• Root: लाङ्गूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• अव्ययम्: imperishable, undecaying
• अव्ययम्: Viśeṣaṇa (of लाङ्गूलम्)
• Type: Adjective
• Root: अ-व्यय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; नञ्-तत्पुरुष ‘व्ययः न’

• ज्ञात्वा: having known/realized
• ज्ञात्वा: Pūrvakāla-kriyā
• Type: Verb
• Root: √ज्ञा (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• भुजाभ्याम्: with (his) two arms
• भुजाभ्याम्: Karaṇa (Instrument)
• Type: Noun
• Root: भुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), द्विवचन

• अवलम्बितः: was supported / held on
• अवलम्बितः: Kriyā (Predicative)
• Type: Verb
• Root: अव + √लम्ब् (धातु) + क्त → अवलम्बित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘supported/held on’

Speaker

Unspecified (deduced: the endangered brāhmaṇa/narrator describing his rescue)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā/Narmadā (rescue-spot)

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: In churning water, the rescued person recognizes the cow’s radiant, weapon-like tail and clings with both arms; the tail shines like a thunderbolt, symbolizing unbreakable support.

Characters & Entities

• Indra (by reference to indrāyudha)
• Gauḥ (cow, implied by tail)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In संकट (peril), taking refuge in a divinely provided support becomes the means of deliverance; grace is ‘unfailing’ (avyaya).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā/Narmadā milieu of Revā-khaṇḍa frames the episode, presenting the river-region as a theatre of divine rescue.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual appears; it narrates an act of refuge (śaraṇāgati) rather than a formal rite.