Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 38

Devanagari script

हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः । पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र

Transliteration

hiraṇmayenaiva samutsṛjan sa daṇḍena yadvadbhagavān sameruḥ | pādāgravikṣepaviśīrṇaśailaḥ kurvañjagatso'pi jagāma tatra

Translation

سونے کے عصا کو لہراتا ہوا، گویا خود مقدس کوہِ مِیرو ہو، وہ آگے بڑھا۔ اُس کے پاؤں کی انگلیوں کی ٹھوکر سے پہاڑ ریزہ ریزہ ہو گئے؛ وہ دنیا کو لرزاتا ہوا وہاں جا پہنچا۔

Word by Word

• हिरण्मयेन: with golden (one)
• हिरण्मयेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: हिरण्मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारण-अव्यय (particle of emphasis)

• समुत्सृजन्: casting forth, emitting
• समुत्सृजन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: सम्-उत्-√सृज् (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• दण्डेन: with a staff/rod
• दण्डेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• यद्वत्: just as
• यद्वत्: Sambandha (Comparator/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यद्वत् (अव्यय)
• Form: उपमान-अव्यय (comparative particle: ‘just as’)

• भगवान्: the Blessed Lord
• भगवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समेरुः: Sumeru (mountain)
• समेरुः: Upamana (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: स + मेरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘सुमेरु/समेरु’ (proper noun)

• पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः: whose mountains are shattered by the fling of his toe/forefoot
• पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पादाग्र + विक्षेप + विशीर्ण + शैल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः (पादाग्र-विक्षेपेण विशीर्णाः शैलाः यस्य)

• कुर्वन्: doing, making
• कुर्वन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle)

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अपि: also, even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षा-अव्यय (particle: ‘also/even’)

• जगाम: went
• जगाम: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā corridor tīrtha-route (conceptual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A towering divine figure advances holding a golden staff; his stride makes the world tremble; mountains crack and crumble from the flick of his toe-tips; the simile of Meru gives him immovable majesty even in motion.

Characters & Entities

• Śiva
• Meru
• Mountains

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It conveys the insignificance of worldly solidity before divine sovereignty—mountains and worlds yield to the Lord’s movement.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No explicit tīrtha appears in this verse; it remains within the Revā Khaṇḍa’s narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.