Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 3

Devanagari script

कल्पक्षये ततः पूर्णे क्रीडित्वा च इहागतः । आवियोगेन तिष्ठेत पूज्यमानः शतं समाः

Transliteration

kalpakṣaye tataḥ pūrṇe krīḍitvā ca ihāgataḥ | āviyogena tiṣṭheta pūjyamānaḥ śataṃ samāḥ

Translation

جب کلپ کا انت آکر پورا ہو جاتا ہے، وہاں کھیلا کر وہ یہاں واپس آتا ہے؛ اور جدائی کے بغیر سو برس تک ٹھہرتا ہے، سب کی طرف سے معزز و پوجا جاتا ہے۔

Word by Word

• कल्पक्षये: at the end of the aeon
• कल्पक्षये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कल्प + क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कल्पस्य क्षये)

• ततः: then/thereafter
• ततः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण

• पूर्णे: when (it is) complete
• पूर्णे: Adhikarana (अधिकरण) (as qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पूर्ण (कृदन्त-प्रातिपदिक; पॄ (धातु))
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; भूतकृदन्त ‘पूर्ण’ — कल्पक्षये इत्यस्य विशेषणम् (when completed)

• क्रीडित्वा: having sported/played
• क्रीडित्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: क्रीड् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund)

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात (conjunction)

• इह: here
• इह: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-क्रियाविशेषण

• आगतः: having come
• आगतः: Karta (कर्ता) (as qualifier/implicit subject)
• Type: Adjective
• Root: आ + गम् (धातु) → आगत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) — कर्तरि प्रयोगः (one who has come)

• आवियोगेन: by (means of) separation/absence
• आवियोगेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: आ + वियोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण/हेतु-भावः

• तिष्ठेत: should remain
• तिष्ठेत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• पूज्यमानः: being worshipped
• पूज्यमानः: Karta (कर्ता) (as qualifier/implicit subject)
• Type: Adjective
• Root: पूज् (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; वर्तमानकृदन्त (present passive participle) — ‘being worshipped’

• शतम्: a hundred
• शतम्: Karma (कर्म) (measure)
• Type: Adjective
• Root: शत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; संख्याविशेषणम् (समाः इति विशेष्यस्य)

• समाः: years
• समाः: Karma (कर्म) (duration)
• Type: Noun
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; काल-परिमाण (duration)

Speaker

Mārkaṇḍeya (contextual continuation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Trilocana-tīrtha (implied as the cause of this fruit)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rājendra

Visual Art Cues

Scene: A visionary tableau: the devotee enjoys in Rudra-loka until the cosmic dissolution; after renewal, he returns to earth and lives honored for a hundred years.

Characters & Entities

• kalpa (aeon)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrtha-mahātmya often frames merit across cosmic time, promising enduring honor and auspicious continuity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The merit statement continues the Trilocana Tīrtha context of Adhyāya 117.

What ritualistic prescription is mentioned?

No new rite is added here; it functions as a fruit-of-practice (phalaśruti) statement for the earlier snāna and Śiva-worship.