Mantra 45
Rishi: Vājasaneyin school transmission (Yājñavalkya-line).
Devata: Ratha/royal power; protective deities implicit (Indra, the Maruts) rather than explicitly named.
Chandas: Triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
र॒थ॒वाह॑णᳪ ह॒विर॑स्य॒ नाम॒ यत्रायु॑धं॒ निहि॑तमस्य॒ वर्म॑ । तत्रा॒ रथ॒मुप॑ श॒ग्मᳪ स॑देम वि॒श्वाहा॑ व॒यᳪ सु॑मन॒स्यमा॑नाः
Transliteration
ratha-vā́haṇaṃ havírasya nā́ma yátrā́yudhaṃ níhitaṃ asya várma | tátrā rathám úpa śagmáṃ sadema viśvā́hā vayáṃ sumanasyámānāḥ ||
Translation
‘Chariot-bearer’ is the name of the oblation, whereon his weapon is laid, his armour set in place. There, beside the chariot, in auspicious ease may we sit, all our days, being of gracious mind.
Padapatha (Word Analysis)
र॒थ॒-वाह॑णम् । ह॒विषः॑ । नाम॑ । यत्र॑ । आयु॑धम् । निहि॑तम् । अस्य॑ । वर्म॑ । तत्र॑ । रथ॑म् । उप॑ । श॒ग्मम् । स॑देम । वि॒श्वाहा॑ । व॒यम् । सु॒मन॒स्यमा॑नाः ।
Word by Word
रथवाहणम्‘chariot-bearer’ (vehicle/charioteer)
रथवाहणम्:
कर्म (नाम इति वाक्ये ‘नाम’ इत्यस्य विशेष्य/कर्म-सम्बन्ध) अथवा विधेय-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootरथ-वाहन (प्रातिपदिक) < वह् (धातु, ‘वहति’ = वहन करना) से ‘वाहन’
हविषःof the oblation
हविषः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘हविस्’ का
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
नामname
नाम:
विधेय (predicate nominative/accusative sense: ‘is the name’)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
यत्रwhere
यत्र:
अधिकारण (where)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
आयुधम्weapon
आयुधम्:
कर्म (निहितम् इत्यस्य) / कर्तृ-सम्बन्ध (कर्मणि प्रयोगे)
TypeNoun
Rootआयुध (प्रातिपदिक)
निहितम्placed, deposited
निहितम्:
क्रिया (स्थापन-भाव) — ‘placed’
TypeVerb
Rootनि-धा (धातु) → निहित (कृदन्त, क्त)
अस्यof this
अस्य:
सम्बन्ध (of this/its)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वर्मarmor, protective covering
वर्म:
कर्म (निहितम् इत्यस्य) / अधिकरण-सम्बन्ध (यत्र… निहितम्)
TypeNoun
Rootवर्मन्/वर्म (प्रातिपदिक)
तत्रthere
तत्र:
अधिकारण (there)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
रथम्chariot
रथम्:
कर्म (उप…सदेम इत्यस्य) — ‘approach the chariot’
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
उपnear, towards
उप:
क्रियाविशेषण (approach/near)
TypeIndeclinable
Rootउप (उपसर्ग/अव्यय)
शग्मम्auspicious, beneficial
शग्मम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootशग्म (प्रातिपदिक)
सदेमmay we sit/approach
सदेम:
क्रिया (कर्तृ: वयम्)
TypeVerb
Rootसद् (धातु, ‘सीदति/सदति’) — लोट्/विधिलिङ् रूप (वैदिक)
विश्वाहाevery day, always
विश्वाहा:
काल-अधिकारण (always, every day)
TypeIndeclinable
Rootविश्व + अहन् (समास; अव्ययीभाव)
वयम्we
वयम्:
कर्तृ (सदेम इत्यस्य)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सुमनस्यमानाःbeing well-disposed, with good will
सुमनस्यमानाः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootसु-मनस् (प्रातिपदिक) + √अस्/भू? → ‘सुमनस्य’ (भाव) + मान (शानच्/मान) कृदन्त; वैदिक: सुमनस्य-मान = ‘सुमनाः भूत्वा/सुमनस्का: सन्तः’
Entities Mentioned
R
Ratha (Chariot as consecrated vehicle)I
Indra (implicit)M
Maruts (implicit)P
Protective powers (Āvaraṇa/Varma principle)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes