Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 36

शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)

Devanagari script

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्

Transliteration

tattvavicchivasaṃsakto muktido na tu cāparaḥ | saṃvitsaṃjananaṃ tattvaṃ paramānaṃdasaṃbhavam

Translation

حقیقت کا جاننے والا جو شِو میں سراسر وابستہ ہو، وہی نجات دینے والا ہے—اور کوئی نہیں۔ وہی تَتْو خالص سَموِت کو بیدار کرتا ہے، جو پرمانند کے سرچشمے کے طور پر ظاہر ہوتا ہے۔

Word by Word

• तत्त्ववित्: knower of truth
• तत्त्ववित्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक) + विद् (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कृदन्त-प्रातिपदिक (विद् धातोः क्विप्: वित्), तत्पुरुष (तत्त्वं वेत्ति)

• शिवसंसक्तः: attached to Śiva
• शिवसंसक्तः: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शिव (प्रातिपदिक) + संसक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष (शिवे संसक्तः); संसक्त = सम्+सञ्ज्/सक्त (क्त) ‘attached’

• मुक्तिदः: giver of liberation
• मुक्तिदः: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक) + द (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष (मुक्तिं ददाति इति)

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• तु: but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/पुनरुक्ति-निपात (but/indeed)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction: and)

• अपरः: another/other (one)
• अपरः: Karta (कर्ता/Subject complement)
• Type: Noun
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• संवित्संजननम्: generation of consciousness
• संवित्संजननम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: संवित् (प्रातिपदिक) + संजनन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष (संविदः संजननम् = consciousness-generation)

• तत्त्वम्: the principle/truth
• तत्त्वम्: Samanaadhikarana (समानाधिकरण/Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• परमानन्दसम्भवम्: arising from supreme bliss
• परमानन्दसम्भवम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक) + आनन्द (प्रातिपदिक) + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष (परमानन्दात् सम्भवः/परमानन्दसम्भवम्)

Speaker

Suta Goswami

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Sadāśiva

Shakti Dimension

Role: liberating

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It declares that liberation is secured through true knowledge of tattva joined with unwavering devotion to Śiva, because Śiva-tattva alone awakens saṃvit and culminates in paramānanda.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Saguna worship—especially of the Śiva-liṅga—steadies the mind in Śiva, and that steadfast Śiva-bhakti matures into tattva-jñāna where Śiva is recognized as the sole bestower of mokṣa.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Meditate on Śiva-tattva with japa of the Pañcākṣarī (“Om Namaḥ Śivāya”), contemplating that Śiva alone awakens inner saṃvit and leads the bound soul toward liberation.