Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 24

उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)

Devanagari script

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

Transliteration

hetuvādavinirmuktaṃ sāṃkhyayogārthadamparam | upāsate yaṃ tattvajñā varaṃ tasmādvṛṇomyaham

Translation

میں اسی کو ور کے طور پر اختیار کرتا ہوں جسے حقیقت کے جاننے والے پوجتے ہیں—وہ جو جھگڑالو عقلیت پسندی سے پاک ہے اور سانکھیا و یوگ کا مقصودہ پھل عطا کرتا ہے۔

Word by Word

• हेतु-वाद-विनिर्मुक्तम्: freed from disputation about causes
• हेतु-वाद-विनिर्मुक्तम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हेतु (प्रातिपदिक) + वाद (प्रातिपदिक) + विनिर्मुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पञ्चमी-तत्पुरुष: ‘हेतुवादात् विनिर्मुक्तम्’), ‘विनिर्मुक्त’ = कृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle) from √मुच् (मुच् धातु) with वि-निर्- उपसर्ग; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of यम्)

• सांख्य-योग-अर्थ-दम्: bestowing the meaning/purpose of Sāṅkhya and Yoga
• सांख्य-योग-अर्थ-दम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सांख्य (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + द (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (चतुर्थी/षष्ठीभाव: ‘सांख्ययोगयोः अर्थं ददाति’), ‘दम्’ = कृदन्त (क्विप्/प्रत्ययान्त, ‘द’ from √दा धातु ‘to give’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• उपासते: they worship
• उपासते: Kriyā (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: उप-आस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• यम्: whom
• यम्: Karma (कर्म/Object of उपासते)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• तत्त्व-ज्ञाः: knowers of reality
• तत्त्व-ज्ञाः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक) + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘तत्त्वस्य ज्ञाः’), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• वरम्: boon
• वरम्: Karma (कर्म/Object of वृणोमि)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तस्मात्: from him/therefore
• तस्मात्: Apadana (अपादान/Ablative source)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• वृणोमि: I choose
• वृणोमि: Kriyā (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: वृ (धातु)
• Form: लट्-लकार, आत्मनेपद, उत्तमपुरुष, एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Suta Goswami (narrating the Vāyavīyasaṃhitā discourse to the sages at Naimisharanya)

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Mantra Metadata

Mantra: हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

Type: stotra

Shakti Dimension

Role: teaching

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It teaches that liberation is not attained by argumentative reasoning alone; the highest boon is devotion to Pati (Shiva), who grants the real inner realization promised by Sāṅkhya (discrimination) and Yoga (union).

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

The verse points to upāsanā (reverent worship/meditation) as the means to the Supreme; in Shaiva practice this is commonly fulfilled through Saguna worship such as the Śiva-liṅga, which steadies the mind and leads toward realization of Shiva’s transcendent nature.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

A practical takeaway is focused upāsanā of Shiva—japa of the Panchākṣarī ("Om Namaḥ Śivāya") with meditative contemplation, supported by Shaiva disciplines like Tripuṇḍra (bhasma) and Rudrākṣa where appropriate.