Shiva Purana — Rudra Samhita, Shloka 15

प्रस्थान-विरह-विलापः

Departure and Lament in Separation

Devanagari script

महाराज्ञ्युपचारांश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषान्दुर्लभं शुभम्

Transliteration

mahārājñyupacārāṃśca dadau menā giristathā | nānādravyasamūhaṃ ca pareṣāndurlabhaṃ śubham

Translation

مینا نے اور اسی طرح گِری راج ہمالیہ نے بھی مہارانی کے شایانِ شان تمام خدمتیں، آداب و اکرام اور نذرانے پیش کیے؛ نیز طرح طرح کی مبارک اور قیمتی اشیا کے ذخیرے عطا کیے جو دوسروں کے لیے نایاب ہیں۔

Word by Word

• महाराज्ञी-उपचारान्: services/attendances for the great queen
• महाराज्ञी-उपचारान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महाराज्ञी (प्रातिपदिक) + उपचार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महाराज्ञ्याः उपचाराः)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• ददौ: gave
• ददौ: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मेना: Menā
• मेना: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मेना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन

• गिरिः: (and) Himālaya/Mountain-king
• गिरिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गिरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तथा: likewise/also
• तथा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• नाना-द्रव्य-समूहम्: a collection of various goods
• नाना-द्रव्य-समूहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय) + द्रव्य (प्रातिपदिक) + समूह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (द्रव्याणां समूहः), नाना-शब्दः विशेषणवत् पूर्वपद

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• परेषाम्: of others
• परेषाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (सामान्यतः), षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन

• दुर्लभम्: hard to obtain
• दुर्लभम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुर्लभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (समूहम् इति)

• शुभम्: auspicious/excellent
• शुभम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (समूहम् इति)

Speaker

Sūta Gosvāmin (narrating to the sages at Naimiṣāraṇya)

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Umāpati

Shakti Dimension

Shakti Form: Pārvatī

Role: nurturing

Ritual Elements

Offering: naivedya

Characters & Entities

• Menā
• Himālaya (Giri)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It highlights dhārmic generosity (dāna) and auspicious hospitality (upacāra) offered in devotion during sacred rites—outer abundance mirroring inner reverence toward Śiva and the divine marriage of Pārvatī.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Though the verse describes wedding honors, it reflects Saguna-bhakti: serving the Lord through tangible offerings and respectful arrangements, akin to upacāras used in Liṅga-pūjā (water, fragrance, cloth, ornaments, and attendant services).

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Adopt the spirit of upacāra-sevā in worship: offer simple but sincere pūjā items, maintain cleanliness and auspiciousness, and accompany offerings with mantra-japa such as “Om Namaḥ Śivāya.”