Rig Veda 6.1.8 — Mandala 6, Sukta 1, Mantra 8

Sukta 6.1

Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya

Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

विशां कविं विश्पतिं शश्वतीनां नितोशनं वृषभं चर्षणीनाम् । प्रेतीषणिमिषयन्तं पावकं राजन्तमग्निं यजतं रयीणाम् ॥

Transliteration

viśā́ṃ kavíṃ viśpátiṃ śáśvatīnām nitóśanaṃ vṛṣabháṃ carṣaṇīnā́m | prétīṣaṇim iṣáyantaṃ pāvakáṃ rājántaṃ agníṃ yajatáṃ rayīṇā́m ||

Translation

Agni—the seer of the peoples, the lord of the enduring clans, the strong increaser, the bull of the human races—pressing forward the impulsion, urging the movement, purified and radiant; the adorable kingly Fire of the plenitudes.

Word by Word

• वि॒शाम्: of the clans/peoples
• वि॒शाम्: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of’
• Type: Noun
• Root: विś् (प्रातिपदिक: विś् ‘जन/कुल/प्रजा’)

• क॒विम्: the sage/poet
• क॒विम्: कर्म (स्तुत्य/वर्ण्य) — object in apposition
• Type: Noun
• Root: कवि (प्रातिपदिक)

• वि॒श्पतिम्: the lord of the clan
• वि॒श्पतिम्: कर्म (अप्पोज़िशन) — object in apposition
• Type: Noun
• Root: विś् + पति (समास: विś्-पति)

• शश्व॑तीनाम्: of the everlasting/continuous (clans)
• शश्व॑तीनाम्: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of’
• Type: Adjective
• Root: शश्वत् (प्रातिपदिक)

• नि॒तोश॑नम्: the satisfier/pleaser
• नि॒तोश॑नम्: कर्म (अप्पोज़िशन) — object in apposition
• Type: Noun
• Root: नि-तोषण (कृदन्त/नाम; √तुष् ‘to please’ > तोषण ‘pleasing’, उपसर्ग: नि-)

• वृष॒भम्: the bull (mighty one)
• वृष॒भम्: कर्म (अप्पोज़िशन)
• Type: Noun
• Root: वृषभ (प्रातिपदिक)

• च॑र्षणी॒नाम्: of the peoples/mortals
• च॑र्षणी॒नाम्: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of’
• Type: Noun
• Root: चर्षणि (प्रातिपदिक: ‘मनुष्य/जन’)

• प्रेती॑षणिम्: the forward-impeller/leader
• प्रेती॑षणिम्: कर्म (अप्पोज़िशन)
• Type: Noun
• Root: प्र-ईषणि (नाम; √इष् ‘to seek/impel’ > ईषणि ‘impulsion/impeller’, उपसर्ग: प्र-)

• इ॒षय॑न्तम्: impelling/driving
• इ॒षय॑न्तम्: कर्म (अप्पोज़िशन)
• Type: Verb (participle)
• Root: √इष् (इषयति ‘impels’)

• पाव॒कम्: purifying
• पाव॒कम्: कर्म (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पावक (प्रातिपदिक; √पू ‘to purify’ से)

• राज॑न्तम्: shining
• राज॑न्तम्: कर्म (अप्पोज़िशन)
• Type: Verb (participle)
• Root: √राज् (राजते ‘shines/rules’)

• अ॒ग्निम्: Agni
• अ॒ग्निम्: कर्म (स्तुत्य/आह्वेय) — praised/invoked object
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• य॒ज॒तम्: worthy of worship
• य॒ज॒तम्: कर्म (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यजत (प्रातिपदिक; √यज् ‘to worship/sacrifice’ से ‘पूज्य/यज्ञार्ह’)

• र॒यी॒णाम्: of riches/wealth
• र॒यी॒णाम्: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of’
• Type: Noun
• Root: रयि (प्रातिपदिक: ‘धन/समृद्धि’)