Shloka 72

इन्द्रजित्-वधः

The Slaying of Indrajit

Devanagari script

इत्युक्त्वाबाणमाकर्णंविकृष्यतमजिह्मगम् ।।।।लक्ष्मणःसमरेवीरःससर्जेन्द्रजितंप्रति ।

Transliteration

ity uktvā bāṇam ākarṇaṃ vikṛṣya tam ajihmagam |

lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati ||

Translation

یہ کہہ کر لکشمن نے سیدھی چلنے والی کمان پر تیر کو کان تک کھینچا، اور میدانِ جنگ میں اس بہادر نے اسے اندراجیت کی طرف چھوڑ دیا۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-चिह्न (quotative particle)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); पूर्वकाले (having done)

• बाणम्: arrow
• बाणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति (accusative), एकवचन

• आकर्णम्: up to the ear
• आकर्णम्: Desha/Parimana-adhikarana (देश/परिमाण-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: आकर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb) = 'कर्णपर्यन्तम्' (up to the ear)

• विकृष्य: having drawn (back)
• विकृष्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + कृष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); 'विकर्षणं कृत्वा' (having drawn/stretched)

• तम्: that (arrow)
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (accusative), एकवचन; सर्वनाम

• अजिह्मगम्: unerring/straight-going
• अजिह्मगम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ + जिह्म + ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (accusative), एकवचन; विशेषण; समासः कर्मधारयः (अजिह्मः गः/गमनः यस्य)

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (nominative), एकवचन

• समरे: in battle
• समरे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी (locative), एकवचन

• वीरः: hero
• वीरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (nominative), एकवचन; उपपद-विशेषणार्थे (appositional)

• ससर्ज: released
• ससर्ज: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लिट् (perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• इन्द्रजितम्: Indrajit
• इन्द्रजितम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रजित् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (accusative), एकवचन

• प्रति: towards/against
• प्रति: Sampradana/Pratiyogi (सम्प्रदान/प्रतियोगी)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; उपसर्ग/निपात; 'towards/against' (द्वितीयार्थे)

Context

Having spoken that way, Lakshmana, heroic in battle, bending the bow, stretching the arrow till the ear released on Indrajith.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Indrajit
• Arrow (bāṇa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is enacted as timely, proportionate force: after invoking righteousness and truth, Lakṣmaṇa acts decisively to neutralize a dangerous aggressor.

What is the narrative situation?

Lakṣmaṇa completes the ritualized moment—speech, full draw, and release—sending the missile straight at Indrajit.

Which character virtue is emphasized?

Śaurya with self-control: disciplined martial skill guided by a righteous aim.