Shloka 34

निकुम्भिला

यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila

Devanagari script

स तंप्राप्यधनुष्पाणिर्मायायोगमरिन्दमः ।तस्थौब्रह्मविधानेनविजेतुंरघुनन्दनः ।।6.85.34।।

Transliteration

sa taṃ prāpya dhanuṣpāṇir māyā-yogam arindamaḥ |

tasthau brahma-vidhānena vijetuṃ raghu-nandanaḥ ||6.85.34||

Translation

پس وہ رَغھو نندن، دشمنوں کو زیر کرنے والا، مایا کے اس ماہر کے پاس پہنچ کر کمان ہاتھ میں لیے برہم ودھان (دھرم اور درست تدبیر) کے مطابق ثابت قدم کھڑا ہوا، تاکہ اسے فتح کرے۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma; object of reaching)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: क्रियाविशेषण (Prior action)
• Type: Verb
• Root: प्र-√आप् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); 'having reached'

• धनुष्पाणिः: bow-in-hand
• धनुष्पाणिः: कर्ता (Karta; appositive/qualifier)
• Type: Noun
• Root: धनुस् (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहि: 'धनुः पाणौ यस्य' = one who has a bow in hand; epithet

• मायायोगम्: the practice of illusion
• मायायोगम्: कर्म (Karma; object/complement in context)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'मायायाः योगम्' (conjuring art/illusion-practice)

• अरिन्दमः: tamer of enemies
• अरिन्दमः: कर्ता (Karta; appositive/qualifier)
• Type: Noun
• Root: अरि (प्रातिपदिक) + दम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: 'अरिं दमयति' = tamer of enemies; epithet

• तस्थौ: stood
• तस्थौ: क्रिया (Kriyā; main verb)
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• ब्रह्मविधानेन: by Brahma's ordinance
• ब्रह्मविधानेन: करण (Karaṇa; by/according to)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म (प्रातिपदिक) + विधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'ब्रह्मणः विधानम्' (Brahma's ordinance/arrangement)

• विजेतुम्: to conquer
• विजेतुम्: प्रयोजन (Prayojana; purpose)
• Type: Verb
• Root: वि-√जि (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); 'to conquer'

• रघुनन्दनः: descendant of Raghu
• रघुनन्दनः: कर्ता (Karta; appositive)
• Type: Noun
• Root: रघु (प्रातिपदिक) + नन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'रघोः नन्दनः' (delight/descendant of Raghu); apposition to सः

Context

The tamer of enemies and delight of the Raghu race, Lakshmana stood wielding bow in hand ready to win the conjurer conferred with boon by the creator Brahma.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāvaṇi (implied as māyā-yogin)
• Brahmā (brahma-vidhāna)
• bow (dhanus)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma opposes deceit with disciplined right means—standing firm against illusion while adhering to rightful method rather than mirroring deception.

What is the narrative situation?

Lakṣmaṇa reaches the illusion-wielding adversary and takes his stand, prepared to defeat him.

Which character virtue is emphasized?

Steadfast courage—calm resolve in the face of fear and trickery.