Shloka 11

निकुम्भिला

यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila

Devanagari script

रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।

Transliteration

tena vīreṇa tapasā varadānāt svayambhuvaḥ | astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāś caturaṅgamāḥ ||6.85.12||

Translation

اُس دلیر نے اپنے تپسیا کے زور سے اور خودبھُو خالق کے عطا کردہ ور سے، برہماشیراس نامی استر حاصل کیا؛ اور ایسے گھوڑے بھی پائے جو خواہش کے مطابق جہاں چاہیں چل پڑتے تھے۔

Word by Word

• तेन: by him
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• वीरेण: by the hero
• वीरेण: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: vīra (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन; (तेन इत्यस्य विशेषणवत्)

• तपसा: by austerity
• तपसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: tapas (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• वरदानात्: from the granting of a boon
• वरदानात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: vara-dāna (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (वरस्य दानम्); नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (ablative/अपादान), एकवचन

• स्वयम्भुवः: of Svayambhū (Brahmā)
• स्वयम्भुवः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: svayambhū (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी (genitive), एकवचन

• अस्त्रम्: weapon
• अस्त्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: astra (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• ब्रह्म-शिरः: Brahmaśiras (name of a weapon)
• ब्रह्म-शिरः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: brahman + śiras (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (ब्रह्मणः शिरः); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अस्त्रस्य नाम

• प्राप्तम्: obtained
• प्राप्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: pra-√āp (धातु); prāpta (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (अस्त्रम् इत्यस्य विशेषणम्)

• कामगाः: moving at will
• कामगाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: kāma-ga (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (कामेन गच्छन्ति); पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (चतुरङ्गमाः इत्यस्य विशेषणम्)

• चतुरङ्गमाः: four-limbed (horses)
• चतुरङ्गमाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: catur-aṅga-ma (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (चत्वारि अङ्गानि यस्य/येषाम्—here: four-limbed animals); पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

Context

"Delight of Raghus! You may listen to my words of advice. Let Saumithri march ahead to Nikumbhilam accompanied by the great army. On reaching, let Lakshmana who is capable of killing Indrajith discharge venomous serpents like deadly poisonous arrows from his bow in circular form and kill Rakshasas."

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa (implied by context: Saumitrī)
• Svayambhū (Brahmā)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Power should be grounded in tapas (discipline) and rightful sanction; divine weapons symbolize responsibility, not mere domination.

What is the narrative situation?

Vibhīṣaṇa underscores the resources and divine-grade capability available for the coming confrontation.

Which character virtue is emphasized?

Austerity-born strength: the hero’s power is portrayed as earned through discipline and grace.