Shloka 9

त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83)

Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha

Devanagari script

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।

Transliteration

udbhrānta-cittas tāṁ dṛṣṭvā viṣaṇṇo 'ham arindamaḥ | tad ahaṁ bhavato vṛttaṁ vijñāpayitum āgataḥ ||6.83.9||

Translation

اے دشمنوں کو مغلوب کرنے والے! اسے دیکھ کر میرا دل گھبرا اٹھا اور میں سخت مغموم ہو گیا؛ اسی لیے میں آپ کو اس واقعے کی خبر دینے آیا ہوں۔

Word by Word

• उद्भ्रान्तचित्तः: bewildered-minded
• उद्भ्रान्तचित्तः: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: उद्भ्रान्त (भ्रम्-धातु+क्त) + चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मधारय: उद्भ्रान्तं चित्तं यस्य (or ‘with bewildered mind’)

• ताम्: her
• ताम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2/कर्म), एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund): ‘having seen’

• विषण्णः: dejected
• विषण्णः: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: विषण्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन

• अरिन्दमः: tamer of foes
• अरिन्दमः: सम्बोधन/विशेषण (Epithet)
• Type: Adjective
• Root: अरि (प्रातिपदिक) + दम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: अरिं दमयति इति (tamer of enemies)

• तत्: therefore/that
• तत्: सम्बन्ध/वाक्योपपादक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात्/तदर्थे अव्ययवत् (therefore/that)

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन

• भवतः: to you/your
• भवतः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6/सम्बन्ध), एकवचन; respectful ‘your’

• वृत्तम्: the event/news
• वृत्तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृत्त (वृत्-धातु+क्त / वृत्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2/कर्म), एकवचन; ‘event/occurrence’

• विज्ञापयितुम्: to inform
• विज्ञापयितुम्: प्रयोजन (Purpose)
• Type: Verb
• Root: वि+ज्ञा (धातु) + णिच् (causative) + तुमुन् (कृदन्त)
• Form: तुमुनन्त (infinitive): ‘to inform’

• आगतः: have come
• आगतः: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: आ+गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past participle used predicatively), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; with अहम्: ‘I have come’

Context

"O Tamer of enemies! Seeing her (Sita) bewildered in mind, worried, I have come to inform you accompanied by Vanaras."

Characters & Entities

• Hanūmān
• Rāma
• Sītā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Even when shaken, one must uphold satya and duty—reporting the truth to the rightful leader for dharmic action.

What is the narrative situation?

Hanūmān, distressed by what he saw regarding Sītā, comes directly to Rāma to report the event.

Which character virtue is emphasized?

Integrity and responsibility: carrying painful news without distortion or delay.