Shloka 40

युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः

Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva

Devanagari script

आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।

Transliteration

ākarṇākṛṣṭa-muktēna jaghāna dvividaṃ tadā |

tēna hāṭaka-puṅkhēna patra-tiṇā-pattravāsasā ||

Translation

تب اُس نے کان تک کھینچ کر چھوڑے ہوئے تیر سے اسی وقت دویوِد کو جا مارا؛ وہ تیر سونے کے پَر والا اور پتّوں جیسے پروں والا تھا، جو ہلاک کرنے کو روانہ ہوا۔

Word by Word

• आकर्ण-आकृष्ट-मुक्तेन: with (an arrow) drawn to the ear and released
• आकर्ण-आकृष्ट-मुक्तेन: करण (Karaṇa/Instrument; qualifies implied ‘शरेण’)
• Type: Adjective
• Root: आकर्ण + आकृष्ट + मुक्त (प्रातिपदिक; कृṣ्/मुच् धातु से क्त)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक-सम्बन्धे, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: ‘आकर्णम् आकृष्टः (यः) (ततः) मुक्तः’

• जघान: struck
• जघान: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• द्विविदम्: Dwivida
• द्विविदम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: द्विविद (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; व्यक्तिवाचक

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• तेन: with that
• तेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• हाटक-पुङ्खेन: with golden fletching
• हाटक-पुङ्खेन: विशेषण (Viśeṣaṇa of implied शर)
• Type: Adjective
• Root: हाटक + पुङ्ख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक-सम्बन्धे, तृतीया, एकवचन; तत्पुरुष (‘हाटकस्य पुङ्खः’ = golden-feathered)

• पत्र-तिणा: with leaves and grass (as adornment)
• पत्र-तिणा: विशेषण (Viśeṣaṇa of implied शर)
• Type: Adjective
• Root: पत्र + तिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक-सम्बन्धे, तृतीया, एकवचन; द्वन्द्व (‘पत्रं च तिणं च’)

• पत्र-वाससा: leaf-clad
• पत्र-वाससा: विशेषण (Viśeṣaṇa of implied शर)
• Type: Adjective
• Root: पत्र + वासस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक-सम्बन्धे, तृतीया, एकवचन; तत्पुरुष (‘पत्रं वासः यस्य’ = leaf-clad)

Context

Then he struck Dwivida with a golden shafted arrow that was loosened to kill by stretching the bow till the ear and released.

Characters & Entities

• Kumbha (implied by context)
• Dvivida

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse reflects disciplined martial technique—aim, restraint, and precision—qualities that the epics often associate with responsible use of power.

What is the narrative situation?

Kumbha releases a fully drawn arrow and hits the vānara hero Dvivida.

Which character virtue is emphasized?

Kauśala (technical skill) and ekāgratā (focused concentration).