Shloka 57

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः

Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host

Devanagari script

ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः ।प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।।।

Transliteration

tatas sa rakṣodhipatir mahātmā sarvā diśo bāṇagaṇaiḥ śaśitāgraiḥ |

pracchādayāmāsa raviprakāśair vipādayāmāsa ca vānarendrān ||

Translation

پھر وہ مہاتما راکشسوں کا سردار، چاندی سی نوک والے تیروں کے جھنڈ سے، جو سورج کی طرح روشن تھے، چاروں سمتوں کو ڈھانپنے لگا اور وानر سرداروں کو گرا دینے لگا۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: क्रियाविशेषणम् (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक-अव्ययम् (adverb: thereafter)

• स: he
• स: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular, masc.)

• रक्षः-अधिपतिः: lord of Rakshasas
• रक्षः-अधिपतिः: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् (प्रातिपदिक) + अधिपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular, masc.)

• महात्मा: great-souled
• महात्मा: विशेषणम् (Adjectival to Karta)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (Nom. sg. masc.); विशेषणम् (of रक्षोधिपतिः)

• सर्वाः: all
• सर्वाः: विशेषणम् (Adjectival to Karma)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-बहुवचनम् (Accusative plural, fem.); विशेषणम् (of दिशः)

• दिशः: directions
• दिशः: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-बहुवचनम् (Accusative plural, fem.)

• बाण-गणैः: with volleys of arrows
• बाण-गणैः: करणम् (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम् (Instrumental plural, masc.)

• शशि-ताग्रैः: bright-tipped
• शशि-ताग्रैः: विशेषणम् (Adjectival to Karaṇa)
• Type: Adjective
• Root: शशि (प्रातिपदिक) + ताग्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम् (Instrumental plural, masc.); विशेषणम् (of बाणगणैः)

• प्रच्छादयामास: covered
• प्रच्छादयामास: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: प्र + छद् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd sg.); णिच् (causative) भावः

• रवि-प्रकाशैः: sun-bright
• रवि-प्रकाशैः: विशेषणम् (Adjectival to Karaṇa)
• Type: Adjective
• Root: रवि (प्रातिपदिक) + प्रकाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम् (Instrumental plural, masc.); विशेषणम् (of बाणगणैः)

• विपादयामास: destroyed / disabled
• विपादयामास: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: वि + पद् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd sg.); णिच् (causative) ‘to destroy/disable’

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• वानर-इन्द्रान्: Vanara chiefs
• वानर-इन्द्रान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-बहुवचनम् (Accusative plural, masc.)

Context

Thereafter the mighty Lord of Rakshasas despatched volley of sharp tipped arrows bright like the Sun, at Vanara leaders on all sides and eradicated.

Characters & Entities

• Indrajit (implied as rakṣodhipati in this passage’s flow)
• Vanara leaders (vānarendrāḥ)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Leadership is shown as a focal point of conflict: the fall of leaders tests an army’s commitment to duty; dharma is measured by steadiness even when commanders are targeted.

What is the narrative situation?

Indrajit intensifies the assault, saturating the battlefield with arrows and hitting prominent Vanara chiefs.

Which character virtue is emphasized?

The verse emphasizes relentless martial force; indirectly it sets up the Vanaras’ need for courage and cohesion under pressure.