Shloka 56

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः

Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host

Devanagari script

तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु ।मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।।।

Transliteration

te kevalaṃ sandadṛśuḥ śaśitāgrān bāṇān raṇe vānaravāhinīṣu |

māyānigūḍhaṃ tu surendraśatruṃ na cāvṛtaṃ rākṣasam abhyapaśyan ||

Translation

میدانِ جنگ میں وानر لشکر نے بس چاندی سی نوک والے تیروں کی بارش دیکھی؛ مگر مایا میں چھپا ہوا شکر کا دشمن، راکشس، نظر نہ آیا—حالانکہ تیر لگتے رہے۔

Word by Word

• ते: they
• ते: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचनम् (Nominative plural, masc.)

• केवलम्: only
• केवलम्: क्रियाविशेषणम् (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: केवल (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्ययम् (adverb)

• सन्ददृशुः: saw
• सन्ददृशुः: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: सम् + दृश् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः बहुवचनम् (3rd pl.)

• शशि-ताग्रान्: moon-white-pointed / bright-tipped
• शशि-ताग्रान्: विशेषणम् (Adjectival to Karma)
• Type: Adjective
• Root: शशि (प्रातिपदिक) + ताग्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-बहुवचनम् (Accusative plural, masc.); विशेषणम् (of बाणान्)

• बाणान्: arrows
• बाणान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-बहुवचनम् (Accusative plural, masc.)

• रणे: in battle
• रणे: अधिकरणम् (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: रण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-एकवचनम् (Locative singular, neut.)

• वानर-वाहिनीषु: among the Vanara troops
• वानर-वाहिनीषु: अधिकरणम् (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक) + वाहिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे सप्तमी-बहुवचनम् (Locative plural, fem.)

• माया-निगूढम्: hidden by magic
• माया-निगूढम्: विशेषणम् (Adjectival to Karma)
• Type: Adjective
• Root: माया (प्रातिपदिक) + निगूढ (गुह् धातु, क्त-प्रत्यय; उपसर्गः नि)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, masc.); क्त-प्रत्ययान्त (PPP); विशेषणम् (of सुरेन्द्रशत्रुम्)

• तु: but
• तु: अव्यय-सम्बन्धः (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपातः (contrastive particle)

• सुरेन्द्र-शत्रुम्: enemy of Indra
• सुरेन्द्र-शत्रुम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सुरेन्द्र (प्रातिपदिक) + शत्रु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, masc.)

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• आवृतम्: covered / concealed
• आवृतम्: विशेषणम् (Adjectival to Karma)
• Type: Adjective
• Root: आ + वृ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP); पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, masc.); विशेषणम् (of राक्षसम्)

• राक्षसम्: the Rakshasa
• राक्षसम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, masc.)

• अभ्यपश्यन्: they saw
• अभ्यपश्यन्: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: अभि + दृश् (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः बहुवचनम् (3rd pl.); छन्दसि ‘अभ्यपश्यन्’ = ‘अभ्यपश्यन्/अपश्यन्’

Context

The Vanara troops saw only the sharp pointed arrows covering them. They could not see the enemy of Indra being concealed by magical power.

Characters & Entities

• Indrajit (enemy of Indra)
• Vanara army (vānaravāhinī)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse underscores the importance of satya (truth/visibility) in righteous struggle: when the aggressor is hidden by māyā, the fight becomes ethically distorted.

What is the narrative situation?

The Vanaras experience an invisible barrage; they perceive the arrows but cannot locate Indrajit.

Which character virtue is emphasized?

The Vanaras’ alertness and perseverance are shown as they try to understand and respond despite confusion.