Shloka 51

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः

Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host

Devanagari script

आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।।।हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।

Transliteration

ākulāṁ vānarīṁ senāṁ śara-jālena mohitām |

hṛṣṭaḥ sa parayā prītyā dadarśa kṣata-jokṣitām ||

Translation

اس نے وानروں کی فوج کو دیکھا—جو اضطراب میں مبتلا تھی، تیروں کے جال سے فریب خوردہ ہو چکی تھی، اور خون میں تر تھی—اور وہ نہایت مسرت و شادمانی سے جھوم اٹھا۔

Word by Word

• आकुलाम्: confused / agitated
• आकुलाम्: विशेषणम् (Adjectival to सेनाम्)
• Type: Adjective
• Root: आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, fem.); विशेषणम् (qualifier of सेनाम्)

• वानरीम्: of the Vanaras
• वानरीम्: विशेषणम् (Adjectival to सेनाम्)
• Type: Adjective
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, fem.); विशेषणम् (qualifier of सेनाम्)

• सेनाम्: army
• सेनाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सेना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, fem.)

• शर-जालेन: by a net of arrows
• शर-जालेन: करणम् (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक) + जाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (Instrumental singular, neut.)

• मोहिताम्: bewildered
• मोहिताम्: विशेषणम् (Adjectival to सेनाम्)
• Type: Adjective
• Root: मुह् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP); स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, fem.); कर्मणि प्रयोगः (passive sense)

• हृष्टः: delighted
• हृष्टः: विशेषणम् (Adjectival to स)
• Type: Adjective
• Root: हृष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular, masc.); विशेषणम् (qualifier of सः)

• स: he
• स: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular, masc.)

• परया: supreme / very great
• परया: विशेषणम् (Adjectival to प्रीत्या)
• Type: Adjective
• Root: परा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (Instrumental singular, fem.); विशेषणम् (qualifier of प्रीत्या)

• प्रीत्या: with joy
• प्रीत्या: करणम् (Karaṇa/Manner)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (Instrumental singular, fem.); भाव-करणम् (instrumental of manner/state)

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd sg.)

• क्षतज-उक्षिताम्: sprinkled with blood
• क्षतज-उक्षिताम्: विशेषणम् (Adjectival to सेनाम्)
• Type: Adjective
• Root: क्षतज (प्रातिपदिक) + उक्षित (उक्ष् धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular, fem.); क्त-प्रत्ययान्त (PPP) ‘sprinkled’; विशेषणम् (qualifier of सेनाम्)

Context

Seeing the vast Vanara army deluded by the net of arrows, Indrajith was very happy.

Characters & Entities

• Vānaras
• Indrajit (implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Taking joy in others’ suffering is marked as a moral failure; dharma emphasizes compassion and restraint even amid conflict.

What is the narrative situation?

After wounding and disorienting the Vānara host, Indrajit surveys the damage and feels pleased.

Which character virtue is emphasized?

The verse emphasizes a vice—cruel satisfaction—serving as an ethical contrast to the Ramayana’s dharmic ideals.