Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम्

Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka

ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।

tatas sa sandīpita-kopa-vahnir niśācarāṇām adhipo mahābalaḥ | tad eva putra-vyasanaṃ vicintayan muhur muhuś caiva tadā vyaniśśvasat ||

پھر وہ مہابلی، نشاچروں کا ادھیشور، جس کے اندر غضب کی آگ بھڑک اٹھی تھی، اپنے بیٹے کی اسی مصیبت کو بار بار سوچتا رہا اور بارہا گہری آہیں بھرتا رہا۔

ततःthen
ततः:
Kāla-adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
सन्दीपितकोपाग्निःwhose fire of wrath was kindled
सन्दीपितकोपाग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsandīpita + kopa + agni (प्रातिपदिके; सन्दीपित + कोप + अग्नि)
Formसमास (तत्पुरुष/षष्ठी-तत्पुरुष: कोपस्य अग्निः; तस्य सन्दीपितः); पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण सः/अधिपः इति
निशाचराणाम्of the night-rangers (Rakshasas)
निशाचराणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootniśā + cara (प्रातिपदिके; निशा + चर)
Formतत्पुरुष-समास (सप्तमी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थ: निशायां चरन्ति इति); पुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन
अधिपःlord
अधिपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhipa (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
महाबलःmighty
महाबलः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootmahā + bala (प्रातिपदिके; महा + बल)
Formकर्मधारय-समास; पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण अधिपः/सः इति
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण व्यसनम् इति
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle) अवधारण (emphasis: just/indeed)
पुत्रव्यसनम्his son's calamity
पुत्रव्यसनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootputra + vyasana (प्रातिपदिके; पुत्र + व्यसन)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: पुत्रस्य व्यसनम् = calamity concerning the son); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
विचिन्तयन्brooding/thinking over
विचिन्तयन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootvi-√cint (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
मुहुःagain and again
मुहुः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootmuhuḥ (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
मुहुःrepeatedly
मुहुः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootmuhuḥ (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्ति (repetition for emphasis)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction: and)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle) अवधारण
तदाthen/at that time
तदा:
Kāla-adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
व्यनिश्श्वसत्sighed heavily
व्यनिश्श्वसत्:
Kriyā (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√niś-śvas (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect); परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; धातु: श्वस् (to breathe/sigh) उपसर्ग: वि + नि; रूपम्: व्यनिश्श्वसत्

Then the mighty Lord of night rangers, inflamed by wrath brooding over (his son's death) was again and again sighing.।। ityārṣēvālmīyēśrīmadrāmāyaṇēādikāvyēyuddhakāṇḍēdvipaptatitamassargaḥ ।।This is the end of the seventy second sarga of Yuddha Kanda, of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

R
Rāvaṇa
R
Rākṣasas (niśācaras)

FAQs

The verse shows how anger and grief can consume discernment; dharma emphasizes clarity and restraint so suffering does not lead to further adharma.

Rāvaṇa, after issuing orders, is depicted privately agonizing over his son’s disaster/death, repeatedly sighing in turmoil.

The implied virtue is equanimity (samatva) and self-governance; Rāvaṇa’s agitation illustrates its absence.