Shloka 48

त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त

महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva

Devanagari script

तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ।।।।

Transliteration

tāny āyatākṣāṇy agasannibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni |

petuḥ śirāṃsīndraripoḥ dharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt ||

Translation

وہ سر—پہاڑوں جیسے عظیم، لمبی تپتی نگاہوں والے، ویشوانر کی مانند دہکتے ہوئے—اِندر کے دشمن کے تن سے کٹ کر زمین پر یوں گرے جیسے سورج کے راستے سے چھوٹے ہوئے ستارے۔

Word by Word

• तानि: those
• तानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; अत्र 'शिरांसि' इत्यस्य विशेषणत्वेन द्वितीया बहुवचन (those)

• आयताक्षाणि: long-eyed
• आयताक्षाणि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आयत (प्रातिपदिक) + अक्षि/अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कर्मधारयः (आयते अक्षिणी यस्य)

• अगसन्निभानि: mountain-like
• अगसन्निभानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अग (प्रातिपदिक) + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; उपमान-तत्पुरुषः (अगसदृशानि)

• प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि: with eyes blazing like fire
• प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रदीप्त (प्रातिपदिक) + वैश्वानर (प्रातिपदिक) + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुषः (वैश्वानरस्य लोचनानीव प्रदीप्तानि)

• पेतुः: fell
• पेतुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्

• शिरांसि: heads
• शिरांसि: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• इन्द्ररिपोः: of Indra's enemy
• इन्द्ररिपोः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक) + रिपु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (इन्द्रस्य रिपुः)

• धरण्याम्: on the earth
• धरण्याम्: Adhikarana (अधिकरण/Locative)
• Type: Noun
• Root: धरणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ज्योतींषि: lights, stars
• ज्योतींषि: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: ज्योतिस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; उपमानरूपेण (like lights/stars)

• मुक्तानि: released
• मुक्तानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त; 'released/let go' (qualifying ज्योतींषि)

• यथा: just as
• यथा: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमा/प्रकारवाचक-अव्यय (as, just as)

• अर्कमार्गात्: from the sun's path
• अर्कमार्गात्: Apadana (अपादान/Ablative)
• Type: Noun
• Root: अर्क (प्रातिपदिक) + मार्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अर्कस्य मार्गः)

Context

The heads of Trisira, an enemy of Indra, resembling mountains with incongruous eyes glowing like Vyshvanara's eyes, fell into wilderness like stars fallen from the path of Sun.

Characters & Entities

• Triśiras (Indra-ripu)
• Indra
• Vaiśvānara (Agni/fire)
• Sun (Arka)
• stars (jyotīṃṣi)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The imagery teaches that unrighteous power, however dazzling, is transient; Dharma ultimately brings down adharma, like lights that fall when their support is removed.

What is the narrative situation?

After Hanumān severs them, Triśiras’ heads crash to the earth; the poet heightens the moment with cosmic similes.

Which character virtue is emphasized?

Not a personal virtue but a moral vision: the inevitability of moral order (ṛta/dharma) prevailing over violent arrogance.