Shloka 70

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

Devanagari script

स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुम्भकर्णः ।रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः ।।।।

Transliteration

sa taṃ mahā-megha-nikāśa-rūpam utpāṭya gacchan yudhi kumbhakarṇaḥ |

rarāja meru-pratimāna-rūpo merur yathā abhyucchrita-ghora-śṛṅgaḥ ||

Translation

کُمبھکرن نے میدانِ جنگ میں اسے اٹھا کر لے چلا؛ اس کی ہیئت عظیم بادل کے مانند تھی، اور وہ خود کوہِ مِیرو کی مانند دمک رہا تھا، جیسے مِیرو اپنے بلند و ہولناک شِکھروں کے ساتھ سربلند ہو۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• महामेघनिकाशरूपम्: having a form like a huge cloud
• महामेघनिकाशरूपम्: विशेषण (Qualifier of object ‘tam’)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + मेघ (प्रातिपदिक) + निकाश (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषार्थः: ‘महामेघस्य निकाशम् (सदृशम्) रूपम्’ = having a form like a great cloud

• उत्पाट्य: having uprooted / lifted up
• उत्पाट्य: पूर्वकाल-क्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
• Type: Indeclinable
• Root: उत्-पट्/पाट् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययम् (gerund): ‘having torn up / uprooted / lifted up violently’

• गच्छन्: going
• गच्छन्: कर्ता (Kartā; participle agreeing with ‘kumbhakarṇaḥ’)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्तः (present active participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘going’

• युधि: in battle
• युधि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: युध्/युधि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• कुम्भकर्णः: Kumbhakarṇa
• कुम्भकर्णः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: कुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• रराज: shone / appeared splendid
• रराज: क्रिया (Kriyā/Finite verb)
• Type: Verb
• Root: राज् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• मेरुप्रतिमानरूपः: having a form like Mount Meru
• मेरुप्रतिमानरूपः: विशेषण (Qualifier of subject ‘kumbhakarṇaḥ’)
• Type: Adjective
• Root: मेरु (प्रातिपदिक) + प्रतिमान (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः: ‘मेरोः प्रतिमानम् (सदृशम्) रूपम् यस्य’ (अर्थतः बहुव्रीह्यर्थसन्निकर्षः, परन्तु रूप-प्रधानः)

• मेरुः: Mount Meru
• मेरुः: उपमान (Upamāna/Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: मेरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• यथा: as / like
• यथा: उपमा-प्रदर्शक (Upamā-marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्ययम् (comparative indeclinable)

• अभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः: with lofty, formidable peaks
• अभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः: विशेषण (Qualifier of ‘meruḥ’)
• Type: Adjective
• Root: अभि-उत्-श्रि (धातु) + घोर (प्रातिपदिक) + शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः ‘उच्छ्रित’ (lofty) + तत्पुरुषसमासः: ‘घोरं शृङ्गं यस्य (उच्छ्रितम्)’; समस्तपदम् मेरु-विशेषणम्

Context

In the battlefield, the form of Kumbhakarna which resembled a huge cloud was distinguished in appearance like the lofty peak of mountain Meru.

Characters & Entities

• Kumbhakarṇa
• Sugrīva
• Mount Meru
• battlefield

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse shows how overwhelming might can dominate a scene; Dharma teaching emerges indirectly: righteousness must be anchored not in mere grandeur, but in right intention and just action.

What is the narrative situation?

Kumbhakarṇa carries Sugrīva away while the narrator describes his colossal, mountain-like appearance.

Which character virtue is emphasized?

The virtue emphasized is not Kumbhakarṇa’s, but the narrative stress on vigilance and collective duty—such a giant threat demands coordinated protection of leaders.