Previous Verse
Next Verse

Shloka 66

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् ।सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ।।।।मारुतिंपूजयाञ्चक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।

babhūvātha paritrasto rākṣaso vimukho 'bhavat | siṃhanādaṃ ca te cakruḥ prahṛṣṭā vanagocarāḥ || mārutiṃ pūjayāṃ cakrur dṛṣṭvā śūlaṃ tathāgatam ||

تب وہ راکشس گھبرا اٹھا اور منہ موڑ گیا۔ جنگل میں پھرنے والے وانر خوشی سے بھر کر شیر کی سی گرج اٹھے؛ اور شُول کو یوں ٹوٹا ہوا دیکھ کر انہوں نے ماروتی (حنومان) کی پوجا و تعظیم کی۔

babhūvabecame; was
babhūva:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formलिट् (परस्मैपदम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; धातुः √भू; अर्थः ‘अभवत्/बभूव’ (perfect)
athathen; and then
atha:
Sambandha/Anvaya (सम्बन्ध/अन्वय)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formअव्ययम्; उपपद/सम्बन्धबोधकः (discourse particle)
paritrastaḥterrified; dismayed
paritrastaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of rākṣasaḥ
TypeAdjective
Rootpari-√tras (धातु) → परित्रस्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
rākṣasaḥthe rākṣasa (demon)
rākṣasaḥ:
Kartā (कर्ता) of babhūva/abhavat
TypeNoun
Rootrākṣasa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
vimukhaḥturned away; averted; facing away
vimukhaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of rākṣasaḥ
TypeAdjective
Rootvi-mukha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
abhavatbecame
abhavat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formलङ् (परस्मैपदम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; धातुः √भू
siṅhanādamlion-roar; roaring like a lion
siṅhanādam:
Karma (कर्म) of cakruḥ
TypeNoun
Rootsiṃha + nāda (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (सिंहस्य नादः); पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चयबोधकः (conjunction)
tethey
te:
Kartā (कर्ता) of cakruḥ / pūjayāṃ cakruḥ
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम् (प्रयोगः ‘ते’ = they)
cakruḥdid; made
cakruḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√kṛ (धातु)
Formलिट् (परस्मैपदम्), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; धातुः √कृ
prahṛṣṭāḥrejoiced; delighted
prahṛṣṭāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of vanagocarāḥ / te
TypeAdjective
Rootpra-√hṛṣ (धातु) → प्रहृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम्
vanagocarāḥforest-roamers; those moving in the forest
vanagocarāḥ:
Kartā (कर्ता) of cakruḥ
TypeNoun
Rootvana + gocara (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (वने गोचराः); पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्
mārutimMāruti (Hanumān)
mārutim:
Karma (कर्म) of pūjayāṃ cakruḥ
TypeNoun
Rootmāruti (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
pūjayāmworship; honor (as an act)
pūjayām:
Karma (कर्म) of cakruḥ (in pūjayāṃ cakruḥ)
TypeNoun
Rootpūjā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘पूजां’ (sandhi/orthographic variant: pūjayām)
cakruḥdid; performed
cakruḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√kṛ (धातु)
Formलिट् (परस्मैपदम्), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; धातुः √कृ (पुनरुक्त-क्रिया)
dṛṣṭvāhaving seen
dṛṣṭvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√dṛś (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund); धातुः √दृश; अव्ययवत् प्रयोगः
śūlama pike; spear; trident-like weapon
śūlam:
Karma (कर्म) of dṛṣṭvā
TypeNoun
Rootśūla (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
tathāgatamgone/come in that manner; thus arrived
tathāgatam:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of śūlam
TypeAdjective
Roottathā + gata (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमासः (तथा + गतम् = ‘तथैव गतम्’); नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (śūlam)

Rakshasa was dismayed and mellowed. The forest rangers rejoiced and roared like lions going round. Seeing the broken pike Vanaras applauded Hanuman.

K
Kumbhakarṇa
V
Vānaras (vanagocarāḥ)
H
Hanumān (Māruti)
Ś
Śūla (pike)

FAQs

Dharma includes gratitude and rightful recognition: honoring protectors and servants of the common good strengthens moral order.

After the weapon is broken, the enemy’s confidence falters; the Vānara forces roar and publicly acclaim Hanumān.

Kīrti earned through service—Hanumān’s protective valor leads to communal praise, reinforcing ideals of loyal duty.