Shloka 43

Devanagari script

यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षंदुरासदम् ।।।।निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।

Transliteration

yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghram āgatam |

evam eva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam |

nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe durāsadān || 6.58.43 ||

Translation

جیسے زورآور بیل اچانک آنے والی خزاں کی بارش سہہ لیتا ہے، ویسے ہی نِیل نے—آنکھیں بند کیے—پراہست کی ناقابلِ مقابلہ، سخت تیروں کی بارش کو یکایک سہہ لیا۔

Word by Word

• यथा: just as
• यथा: सम्बन्ध (Comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपमानार्थक-सम्बन्ध (comparative particle)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निश्चय/अवधारण (emphasis)

• गोवृषः: a mighty bull
• गोवृषः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक) + वृष (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (go-vṛṣaḥ = bull among cattle), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्

• वर्षम्: rain
• वर्षम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• शारदम्: autumnal
• शारदम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: शारद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (of वर्षम्)

• शीघ्रम्: quickly
• शीघ्रम्: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: शीघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषणम् (adverbial accusative)

• आगतम्: come/arrived
• आगतम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: आ-गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP), नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (of वर्षम्)

• एवम्: thus
• एवम्: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारवाचक (manner)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारण

• प्रहस्तस्य: of Prahasta
• प्रहस्तस्य: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: प्रहस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी, एकवचनम् (proper noun)

• शरवर्षम्: a rain of arrows
• शरवर्षम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक) + वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• दुरासदम्: hard to withstand
• दुरासदम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: दुर् (उपसर्ग) + आसद (प्रातिपदिक/कृदन्त from आ-√सद्)
• Form: कर्मधारयः (difficult-to-face), नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (of शरवर्षम्)

• निमीलिताक्षः: whose eyes were closed
• निमीलिताक्षः: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: नि-√मील् (धातु) + क्त (कृदन्त) + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः (yasya akṣī nimīlite), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (of नीलः)

• सहसा: suddenly/with force
• सहसा: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; आकस्मिक/तीव्रतावाचक (suddenly/violently)

• नीलः: Nila
• नीलः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: नील (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् (proper noun)

• सेहे: endured
• सेहे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: सह् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• दुरासदान्: hard-to-face (missiles)
• दुरासदान्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: दुरासद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्; विशेषणम् (understood object: बाणान्/शरान्)

Context

Just as a mighty bull faces sudden downpour of autumnal rain, in the same way Nila precisely tolerated the rain of arrows of Prahastha, which are difficult to face, with eyes closed.

Characters & Entities

• Nīla
• Prahastha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Inner steadiness under adversity: dharma is upheld not only by striking back, but by enduring hardship without losing one’s composure and commitment.

What is the narrative situation?

Nīla is compared to a bull in heavy rain as he bears Prahastha’s arrow-storm without flinching.

Which character virtue is emphasized?

Resilience (dhṛti) and forbearance (kṣānti) in Nīla.