Shloka 3

विभीषणाभिषेकः

The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean

Devanagari script

पादयोश्शरणान्वेषीचतुर्भिस्सहराक्षसैः ।अब्रवीच्चतदावाक्यंरामंप्रतिविभीषणः ।।6.19.3।।धर्मयुक्तंचयुक्तंचसाम्प्रतंसम्प्रहर्षणम् ।

Transliteration

pādayoḥ śaraṇānveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ | abravīc ca tadā vākyaṃ rāmaṃ prati vibhīṣaṇaḥ ||6.19.3|| dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ sampraharṣaṇam |

Translation

رام کے قدموں میں پناہ ڈھونڈتے ہوئے، وبھیषण چار راکشسوں کے ساتھ آیا اور تب رام سے ایسے کلمات عرض کیے جو دھرم کے مطابق اور مناسب تھے، اور اس گھڑی کے یقین و عظیم مسرت سے بھرے ہوئے تھے۔

Word by Word

• पादयोः: at (his) feet
• पादयोः: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी-द्विवचन (Genitive/Locative, Dual); अत्र ‘पादयोः’ = ‘at the feet’ (सप्तमी-अर्थे)

• शरणान्वेषी: seeking refuge
• शरणान्वेषी: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Adjective
• Root: शरण (प्रातिपदिक) + अन्वेषिन् (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-तत्पुरुष/उपपद-समास: ‘शरणम् अन्वेषी’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• चतुर्भिः: with four
• चतुर्भिः: सहकारक (Sahakāraka/Accompaniment)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; संख्या-विशेषण (numeral adjective)

• सह: together with
• सह: सहकारक (Sahakāraka)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: अव्यय; सहार्थक-निपात

• राक्षसैः: with (the) rākṣasas
• राक्षसैः: सहकारक (Sahakāraka/Accompaniment)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• अब्रवीत्: said; spoke
• अब्रवीत्: क्रिया (Kriyā/Action)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• तदा: then
• तदा: काल (Kāla/Time)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• वाक्यम्: words; a statement
• वाक्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रति: towards; to
• प्रति: सम्प्रदान/प्रत्यय (Goal/Direction)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपसर्ग/उपपद-निपात (preposition)

• विभीषणः: Vibhīṣaṇa
• विभीषणः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: विभीषण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• धर्मयुक्तम्: in accordance with dharma
• धर्मयुक्तम्: विशेषण (Qualifier of Karma)
• Type: Adjective
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + युक्त (प्रातिपदिक; √युज्)
• Form: तत्पुरुष: ‘धर्मेण युक्तम्’; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वाक्यं विशेषयति

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• युक्तम्: proper; fitting
• युक्तम्: विशेषण (Qualifier of Karma)
• Type: Adjective
• Root: युक्त (प्रातिपदिक; √युज्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वाक्यं विशेषयति

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• साम्प्रतम्: now; at this moment
• साम्प्रतम्: काल (Kāla/Time)
• Type: Indeclinable
• Root: साम्प्रत (प्रातिपदिक/अव्ययीभाववत्)
• Form: अव्यय; काल/अवस्थावाचक (adverb: ‘at present/now’)

• सम्प्रहर्षणम्: causing great joy
• सम्प्रहर्षणम्: विशेषण (Qualifier of Karma)
• Type: Adjective
• Root: सम्-प्र-हर्षण (प्रातिपदिक; √हृष्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वाक्यं विशेषयति

Context

Thereafter Vibheeshana and the four Rakshasas who sought shelter prostrated lying at the feet of Rama expressing their duty, duly and placing confidence in Rama who spoke these words showing extreme joy.

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa
• Rāma
• Four Rākṣasas (unnamed companions)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is expressed through śaraṇāgati (seeking rightful refuge) and speaking truthfully and appropriately in a morally charged situation.

What is the narrative situation?

Vibhīṣaṇa arrives with four companions, approaches Rāma for protection, and begins addressing him with dharmic, fitting words.

Which character virtue is emphasized?

Vibhīṣaṇa’s commitment to dharma over factional ties, and disciplined, ethical speech.