Shloka 23

विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā

Devanagari script

ततःशैलोपमंवीरंप्राञ्जलिंप्रणतंस्थितम् ।।।।उवाचेदंवचोरामोहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।

Transliteration

tataḥ śailopamaṃ vīraṃ prāñjaliṃ praṇataṃ sthitam |

uvācedaṃ vaco rāmo hanūmantaṃ plavaṅgamam ||6.115.23||

Translation

پھر رام نے ہنومان سے—جو پہاڑ کی مانند عظیم الجثہ، شجاع پلَوَنگم تھا—جو ہاتھ جوڑے، سر جھکائے ادب سے سامنے کھڑا تھا، یہ کلام فرمایا۔

Word by Word

• अनुज्ञाप्य: having obtained permission
• अनुज्ञाप्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: अनु-√ज्ञा (धातु)
• Form: ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्ययकृदन्त (gerund); having asked/obtained permission

• महाराजम्: the great king
• महाराजम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा-राजन् (प्रातिपदिक; महा + राजन्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular; कर्मधारय (महान् राजा)

• इमम्: this
• इमम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (विभीषणम् विशेषयति)

• सौम्य: O gentle one
• सौम्य: सम्बोधन (Address)
• Type: Indeclinable
• Root: सौम्य (प्रातिपदिक)
• Form: सम्बोधन-निपात (vocative particle used as address); indeclinable in address

• विभीषणम्: Vibhīṣaṇa
• विभीषणम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विभीषण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular

• प्रविश्य: having entered
• प्रविश्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: प्र-√विश् (धातु)
• Form: ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्ययकृदन्त (gerund); having entered

• नगरीम्: the city
• नगरीम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नगरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular

• लङ्काम्: Laṅkā
• लङ्काम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लङ्का (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (नगरीम् इत्यस्य समानाधिकरण)

• कौशलम्: well-being
• कौशलम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कौशल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (ब्रूहि इत्यस्य कर्म)

• ब्रूहि: tell, inform
• ब्रूहि: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु)
• Form: लोट्-लकार (आज्ञार्थ/Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन; Imperative 2nd sg

• मैथिलीम्: Maithilī (Sītā)
• मैथिलीम्: सम्प्रदान/कर्म (Addressee/target)
• Type: Noun
• Root: मैथिली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (ब्रूहि—कर्म/प्रति)

Context

Then Rama, seeing a heroic mountain like Hanuman, who stood there in supplicant mood greeting him with joined palms, spoke these words.

Characters & Entities

• Rama
• Hanuman
• Vanaras (plavaṅgama)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is shown through proper reverence and disciplined service: Hanuman’s humility before Rama models ideal conduct for a devoted servant and warrior.

What is the narrative situation?

In the calm after victory, Hanuman stands respectfully before Rama, ready for instruction.

Which character virtue is emphasized?

Hanuman’s vinaya (humility) and readiness to serve; Rama’s attentive leadership in assigning duty.