Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः

Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma

अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।

anena dattāni vanīpakeṣu bhuktāś ca bhogāni bhṛtāś ca bhṛtyāḥ |

dhanāni mitreṣu samarpitāni vairāṇy amitreṣu nipātitāni ||

اسی کے ہاتھوں جنگل کے سادھوؤں اور یاتری فقیران کو دان دیے گئے؛ اسی نے بھوگ و لذتیں برتیں؛ اسی نے خادموں اور تابع داروں کی پرورش کی؛ دولت دوستوں کے سپرد کی؛ اور دشمنوں پر ویر کی آگ گرا کر انہیں پست کیا۔

अनेनby him, with this (man)
अनेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
दत्तानिgiven, bestowed
दत्तानि:
Karma (कर्म) (things given)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; कर्मणि प्रयोग-सूचक
वनीपकेषुto/among forest-dwellers, mendicants
वनीपकेषु:
Sampradana/Adhikarana (सम्प्रदान/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवनीपक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन
भुक्ताःfed, enjoyed, maintained
भुक्ताः:
Karta (कर्ता) विशेषण
TypeVerb
Rootभुज् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (भृत्याः इत्यस्य विशेषणम्)
and
:
Samuccaya (समुच्चय/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
भोगानिenjoyments, provisions
भोगानि:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootभोग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन
भृताःsupported, maintained
भृताः:
Karta (कर्ता) विशेषण
TypeVerb
Rootभृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (भृत्याः इत्यस्य विशेषणम्)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक-निपात
भृत्याःservants, dependants
भृत्याः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootभृत्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
धनानिwealths, riches
धनानि:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootधन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन
मित्रेषुto friends
मित्रेषु:
Sampradana/Adhikarana (सम्प्रदान/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमित्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन
समर्पितानिhanded over, entrusted
समर्पितानि:
Karma (कर्म) विशेषण
TypeVerb
Rootसम् + अर्प् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; (धनानि इत्यस्य विशेषणम्)
वैराणिenmities, hostilities
वैराणि:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootवैर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन
अमित्रेषुamong enemies, against enemies
अमित्रेषु:
Adhikarana/Sampradana (अधिकरण/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअ-मित्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन; नञ्-समास/उपसर्गार्थ 'अ-' (non-friend = enemy)
निपातितानिcast down, destroyed, brought to an end
निपातितानि:
Karma (कर्म) विशेषण
TypeVerb
Rootनि + पत् (धातु)
Formणिच्-प्रेरणार्थ + क्त (causative PPP) अथवा क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; (वैराणि इत्यस्य विशेषणम्)

"He bestowed gifts to mendicants, nurtured dependents, filled his friends with wealth, and held grudges against enemies and destroyed them."

V
Vibhīṣaṇa
R
Rāma

FAQs

A ruler/warrior’s dharma includes charity, care for dependents, loyalty to friends, and firm opposition to enemies—each in its proper measure.

Vibhīṣaṇa enumerates the fallen warrior’s kingly qualities to justify performing proper post-death rites.

Rāja-dharma: generosity, responsibility for dependents, and decisive protection of one’s side.