Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

लक्ष्मण-प्राणरक्षा:

Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain

अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।

avasīdanti gātrāṇi svapnayāne nṛṇām iva |

cintām evartate tīvrā mumūrṣāpi ca jāyate ||

میرے اعضاء جواب دے رہے ہیں، جیسے میں خواب میں چل رہا ہوں؛ صرف شدید بے چینی میرے اندر امڈ رہی ہے، اور یہاں تک کہ مرنے کی خواہش بھی پیدا ہو رہی ہے۔

भ्रातरम्brother
भ्रातरम्:
कर्म (कर्म / Object of ‘seeing’)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
निहतम्slain/struck
निहतम्:
विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier)
TypeAdjective
Rootनि-हन् (धातु) → निहत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भ्रातरम् इत्यस्य विशेषणम्
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
क्रियाविशेषण (अव्ययभाव / Prior action)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund)
रावणेनby Ravana
रावणेन:
कर्तृ (कर्ता / Agent)
TypeNoun
Rootरावण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
दुरात्मनाby the evil-minded (one)
दुरात्मना:
विशेषण (कर्तृविशेषण / Qualifier of agent)
TypeAdjective
Rootदुरात्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; रावणस्य विशेषणम्
विष्टनन्तम्groaning
विष्टनन्तम्:
विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier)
TypeAdjective
Rootवि-स्तन् (धातु) → विष्टनन्त् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भ्रातरम् इत्यस्य विशेषणम्
तुbut, indeed
तु:
सम्बन्ध (निपात / Contrast)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrast/emphasis)
दुःख-आर्तम्afflicted with grief
दुःख-आर्तम्:
विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier)
TypeAdjective
Rootदुःख (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (दुःखेन आर्तः), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
मर्मणिin a vital spot
मर्मणि:
अधिकरण (अधिकरणम् / Location)
TypeNoun
Rootमर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण/Locative), एकवचन
अभिहतम्struck
अभिहतम्:
विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier)
TypeAdjective
Rootअभि-हन् (धातु) → अभिहत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भ्रातरम् इत्यस्य विशेषणम्
भृशम्severely, greatly
भृशम्:
क्रियाविशेषण (रीति / Manner)
TypeIndeclinable
Rootभृशम् (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

" A victim of your arrow can not be alive just as an elephant fallen into the clutch of a roaring lion with sharp teeth is not possible to live."

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa

FAQs

The verse exposes the moral cost of violence and loss: dharma is not performed without inner suffering; righteous action still encounters grief.

Rāma reacts physically and mentally to Lakṣmaṇa’s condition, describing dreamlike weakness and overpowering distress.

Depth of love and empathy—Rāma’s bond with Lakṣmaṇa is so strong that it destabilizes him.