Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

लक्ष्मण-प्राणरक्षा:

Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain

आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।

ākhyāsati tu prasuptasya srastagātrasya bhūtale |

sochvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhur muhuḥ ||

اگرچہ وہ زمین پر سوئے ہوئے کی مانند پڑا ہے، اعضا ڈھیلے ہیں، مگر اس کی سانس اور اُس بہادر کا دل—جو بار بار دھڑکتا ہے—یہ ظاہر کرتے ہیں کہ جان ابھی باقی ہے۔

ākhyāsatiis said/declared; is known
ākhyāsati:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-khyā (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; धातु: ख्या with उपसर्ग ā-
tubut/indeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), adversative/emphatic
prasuptasyaof the one fallen asleep/unconscious
prasuptasya:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootprasupta (कृदन्त; √svap)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्गे षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचनम्; qualifies srastagātrasya
srasta-gātrasyaof him whose limbs are slack
srasta-gātrasya:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootsrasta (कृदन्त; √sras) + gātra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (कर्मधारय-प्रायः: 'srastāni gātrāṇi yasya'); पुंलिङ्गे षष्ठी (6th), एकवचनम्
bhūtaleon the ground
bhūtale:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhū-tala (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष ('bhūyāḥ talaṃ'); नपुंसकलिङ्गे सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचनम्
sa-ucchvāsaṃwith breath; still breathing
sa-ucchvāsaṃ:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootsa (उपसर्ग/सह) + ucchvāsa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष ('ucchvāsa-sahita'); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; qualifies hṛdayam
hṛdayamheart
hṛdayam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roothṛdaya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd), एकवचनम्
vīraO hero
vīra:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootvīra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचनम्
kampamānamtrembling/throbbing
kampamānam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkamp (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle/शतृ), नपुंसकलिङ्गे द्वितीया, एकवचनम्; qualifies hṛdayam
muhuḥagain and again
muhuḥ:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootmuhuḥ (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
muhuḥrepeatedly
muhuḥ:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootmuhuḥ (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्ति for emphasis

"From the movement of his limbs and throbbing of his heart again and again it is known that he is alive."

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
S
Suṣeṇa

FAQs

Dharma includes responsible, evidence-based care: one should examine and understand reality (signs of life) before concluding or acting rashly.

Suṣeṇa explains the physical indicators—breathing and heartbeat—that show Lakṣmaṇa is alive.

Competence and clarity (vaidya-like discernment) used in service of compassion and duty.