Shloka 21

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिस्स्वनः।समुत्पपाताशु नभस्स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः।।5.47.21।।

Transliteration

sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiś cakāra nādaṃ ghana-nāda-niḥsvanaḥ | samutpapātāśu nabhas sa mārutir bhujoru-vikṣepaṇa-ghora-darśanaḥ ||5.47.21||

Translation

اکṣہ کے تیروں کی سخت ضرب سے گرا دیا گیا تو ہنومان نے گرج دار بادل کی گھن گرج جیسی للکار کی؛ پھر فوراً آسمان میں اچھل گیا، بازو اور رانیں زور سے جھٹکتے ہوئے نہایت ہیبت ناک دکھائی دیا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तृ), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• तेन: by him / with that
• तेन: करणम्
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः/नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• बाणैः: with arrows
• बाणैः: करणम्
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्

• प्रसभम्: violently / forcibly
• प्रसभम्: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: प्रसभम् (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

• निपातितैः: having been hurled / released
• निपातितैः: विशेषणम् (करणस्य)
• Type: Adjective
• Root: नि-√पत् (धातु) + णिच्?; निपातित (कृदन्त-प्रातिपदिक, भूतकर्मणि/कर्मणि प्रयोगः)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; भूतकृदन्तम् (क्त/क्तवत्-प्रायः), विशेषणम्—बाणैः इति विशेष्यस्य

• चकार: made / produced
• चकार: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्षभूत/परफेक्ट्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• नादम्: a sound / roar
• नादम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: नाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्

• घननादनिस्स्वनः: having a thunder-like roar (cloud-resounding)
• घननादनिस्स्वनः: विशेषणम् (कर्तुः)
• Type: Adjective
• Root: घन (प्रातिपदिक) + नाद (प्रातिपदिक) + निःस्वन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी/तत्पुरुष-प्रायः: घन-नाद-निःस्वनः = घनस्य नादवत् निःस्वनः; विशेषणम् (सः/मारुतिः)

• समुत्पपात: leaped up / sprang
• समुत्पपात: क्रिया
• Type: Verb
• Root: सम्-उत्-√पत् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• आशु: quickly / suddenly
• आशु: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: आशु (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

• नभः: the sky
• नभः: कर्म (देश/गति)
• Type: Noun
• Root: नभस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (गत्यर्थे कर्म/देश), एकवचनम्

• सः: that (he)
• सः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (पुनरुक्त-निर्देशः)

• मारुतिः: Maruti (Hanuman)
• मारुतिः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: मारुति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), एकवचनम्

• भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः: dreadful to behold due to the flinging of his arms and thighs
• भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः: विशेषणम् (कर्तुः)
• Type: Adjective
• Root: भुज (प्रातिपदिक) + ऊरु (प्रातिपदिक) + विक्षेपण (प्रातिपदिक) + घोर (प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुव्रीहिः—यस्य भुज-ऊरु-विक्षेपणं घोरं, सः; विशेषणम् (मारुतिः)

Context

Struck by the arrows released by prince Aksha, Hanuman roared violently like a thundering cloud and leaped into the sky putting up a fierce appearance, stretching his arms and thighs.

Characters & Entities

• Hanumān (Māruti)
• Akṣa (implied agent)
• arrows (bāṇa)
• sky (nabhas)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in adversity is steadiness: even when struck, Hanumān does not collapse into anger without purpose; he reasserts courage and regains tactical advantage.

What is the narrative situation?

Akṣa’s arrows land; Hanumān responds by roaring and taking to the air to continue the fight from a superior position.

Which character virtue is emphasized?

Resilience and fearlessness—Hanumān absorbs impact and immediately acts with power and presence.