Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

लक्ष्मणगुणवर्णनम्

Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन।।।।

iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā |

pratyāśvasihi śeṣv āsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana ||

اے عزیز! یہ آرام دہ بستر تمہارے ہی لیے تیار کیا گیا ہے۔ اطمینان رکھو، اے رگھوونش کے مسرّت! اسی پر لیٹ جاؤ اور سکون سے آرام کرو۔

इयम्this
इयम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/निर्देश), एकवचन
तातdear one
तात:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootतात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
सुखाcomfortable
सुखा:
विशेषण (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुख (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्—शय्या
शय्याbed, couch
शय्या:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशय्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
त्वदर्थम्for your sake
त्वदर्थम्:
प्रयोजन (Purpose/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootत्वद्-अर्थ (प्रातिपदिक; त्वद् + अर्थ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (उद्देश्य), एकवचन; तत्पुरुषः—त्वदर्थम् ‘for your sake’
उपकल्पिताhas been prepared
उपकल्पिता:
क्रिया (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootउप-कल्प् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘arranged/prepared’
प्रत्याश्वसिbe reassured
प्रत्याश्वसि:
क्रिया (Imperative/आज्ञा)
TypeVerb
Rootप्रति-आ-श्वस् (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ/Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
हिindeed
हि:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle) हेत्वर्थ/बलार्थ
शेष्वlie down
शेष्व:
क्रिया (Imperative/आज्ञा)
TypeVerb
Rootशी (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ/Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; रूपम्—शे + स्व (आत्मनेपद-आज्ञा)
अस्याम्on this (bed)
अस्याम्:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण/Locative), एकवचन
सुखम्comfortably, peacefully
सुखम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसुख (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-प्रायः क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative)
राघवनन्दनO delight of the Raghus
राघवनन्दन:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootराघव-नन्दन (प्रातिपदिक; राघव + नन्दन)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; तत्पुरुषः—राघवस्य नन्दनः ‘delight/son of Raghu-line’

I spoke to the virtuous Lakshmana, who was holding arrows, bow and sword in his hand and keeping awake completely for the protection of his brother.

L
Lakṣmaṇa
R
Raghu lineage (Rāghava)

FAQs

Dharma is shown as hospitality and considerate care: offering rest and reassurance to a weary protector is a righteous act of service.

During the halt by the river, Guha arranges a resting place and urges Lakṣmaṇa to sleep without anxiety.

Guha’s generosity and respectful service (atithi-dharma), paired with sensitivity to the other’s fatigue.