Shloka 3

भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा

Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama

Devanagari script

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा।अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी।।।।

Transliteration

sā vidvaj-jana-sampūrṇā sabhā surucirā tadā |

adṛśyata ghanāpāye pūrṇa-candreva śarvarī ||

Translation

اس وقت وہ نہایت دلکش سبھا، جو ودوانوں سے بھری ہوئی تھی، یوں جگمگا اٹھی جیسے برسات کے بادل چھٹ جانے کے بعد پُورن چَندرما والی رات روشن ہو جاتی ہے۔

Word by Word

• सा: that
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• विद्वत्-जन-सम्पूर्णा: filled with learned people
• विद्वत्-जन-सम्पूर्णा: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विद्वत् (प्रातिपदिक) + जन (प्रातिपदिक) + सम्पूर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् सभा

• सभा: assembly hall
• सभा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: सभा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• सु-रुचिरा: very splendid
• सु-रुचिरा: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय) + रुचिर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् सभा

• तदा: then
• तदा: क्रियाविशेषण (Temporal adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम्

• अदृश्यत: appeared, was seen
• अदृश्यत: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम् (passive-like sense: ‘was seen/appeared’)

• घन-अपाये: at the clearing of clouds (after rains)
• घन-अपाये: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location-time)
• Type: Noun
• Root: घन (प्रातिपदिक) + अपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्; ‘घनानाम् अपाये’ इति; अधिकरणम्

• पूर्ण-चन्द्रा: with a full moon
• पूर्ण-चन्द्रा: उपमान-विशेषण (Qualifier of standard)
• Type: Adjective
• Root: पूर्ण (प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमानस्य विशेषणम्; शर्वरी इति विशेष्ये

• इव: like
• इव: सम्बन्ध (Comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक-अव्ययम्

• शर्वरी: night
• शर्वरी: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: शर्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमानपदम्

Context

The most splendid assembly filled with learned people looked brilliant like the night with the autumnal full-moon.

Characters & Entities

• Sabhā (royal assembly)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is supported by wise deliberation: a learned assembly symbolizes governance guided by knowledge, clarity, and counsel rather than impulse.

What is the narrative situation?

The text describes the royal assembly’s atmosphere as Bharata’s political and ethical decision-making is about to unfold.

Which character virtue is emphasized?

Not a single character’s virtue, but the collective ideal of vidvat (learning) and clarity in public counsel—conditions for dharmic rule.