Next Verse

Shloka 1

भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा

Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव।।।।

tām ārya-gaṇa-sampūrṇāṃ bharataḥ pragrahāṃ sabhām |

dadarśa buddhi-sampannaḥ pūrṇa-candro niśām iva ||

دانشمند بھرَت نے اس سبھا کو دیکھا جو آریہ جنوں سے بھری تھی؛ وہ اسے یوں دیکھ رہا تھا جیسے پُورن چندرما رات کو—ستاروں سے آراستہ—نگاہ میں لے لیتا ہے۔

ताम्that (assembly)
ताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम; सभा इति विशेष्यं प्रति
आर्य-गण-सम्पूर्णाम्filled with noble people
आर्य-गण-सम्पूर्णाम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootआर्य (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक) + सम्पूर्ण (प्रातिपदिक/कृदन्त-भाव)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् सभा
भरतःBharata
भरतः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
प्रग्रहाम्spacious, extended
प्रग्रहाम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रग्रह (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् सभा; अर्थः ‘विस्तीर्णाम्/प्रसरन्तीम्’
सभाम्assembly hall
सभाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootसभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
ददर्शsaw, beheld
ददर्श:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
बुद्धि-सम्पन्नःwise, endowed with intellect
बुद्धि-सम्पन्नः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + सम्पन्न (कृदन्त; सम्+पद् धातु, क्त)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषणम् भरतः
पूर्ण-चन्द्रःthe full moon
पूर्ण-चन्द्रः:
उपमान (Upamāna)
TypeNoun
Rootपूर्ण (प्रातिपदिक/कृदन्त) + चन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमानपदम्
निशाम्night
निशाम्:
उपमेय (Upameya)
TypeNoun
Rootनिशा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमेयपदं (in simile)
इवlike
इव:
सम्बन्ध (Comparison marker)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-वाचक-अव्ययम्

Sagacious Bharata beheld that assembly hall filled with honourable members, like the full-moon beholds the night stretching forth (with stars).

B
Bharata
S
sabhā (assembly hall)

FAQs

Dharma in governance is collective and consultative: the presence of āryas (noble elders) indicates that state decisions should be guided by wisdom, tradition, and righteousness rather than impulse.

At the opening of Sarga 82, Bharata looks upon the full assembly of noble counselors, marking the transition into formal political deliberation.

Bharata’s buddhi (discernment): he is portrayed as capable of understanding counsel and weighing dhārmic obligations in a crisis.