Valmiki Ramayana 2.73.11 — Ayodhya Kanda, Sarga 73, Shloka 11

भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः

Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma

Devanagari script

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।

Transliteration

tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ cīra-valkala-vāsasam | prasthāpya vana-vāsāya kathaṃ pāpe na śocasi || 2.73.11 ||

Translation

اُس کے بیٹے کو—جو ضبطِ نفس میں پاکیزہ ہے—چھال اور چیتھڑوں کا لباس پہنا کر جنگل کے بن باس کے لیے روانہ کر کے، اے گناہ گار عورت! تُو پشیمانی سے کیوں نہیں روتی؟

Word by Word

• अपापदर्शनम्: one who sees no evil
• अपापदर्शनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अपापदर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; नञ्-तत्पुरुष (न पापं दर्शनं यस्य / पापं न पश्यति)

• शूरम्: valiant
• शूरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शूर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• कृतात्मानम्: self-controlled
• कृतात्मानम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कृतात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• यशस्विनम्: glorious
• यशस्विनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: यशस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रव्राज्य: having exiled
• प्रव्राज्य: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√व्रज् (धातु) / प्रव्राजय् (णिजन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), causative sense ‘having exiled’

• चीरवसनम्: clad in bark-cloth
• चीरवसनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: चीर + वसन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (चीरं वसनं यस्य)

• किम्: what
• किम्: Karma (कर्म)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रश्न-शब्दः अव्ययवत् प्रयोगः; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘what?’

• नु: indeed/then (interrogative)
• नु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नु (अव्यय)
• Form: प्रश्न/अनुनय-निपात (interrogative particle)

• पश्यसि: do you see
• पश्यसि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट् (Present), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन, परस्मैपदम्

• कारणम्: reason/cause
• कारणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

You have forced Kausalya's son, so pure in mind, to wear garments made of bark and dwell in the forest. Do you not feel remorse for it, O perverse wretch?

Characters & Entities

• Bharata
• Kaikeyī
• Kausalyā (implied by tasyāḥ)
• Rāma (Kausalyā’s son)
• forest exile (vana-vāsa)
• bark garments (valkala)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma demands accountability and remorse after causing suffering to the righteous; the absence of śoka (repentant grief) is portrayed as moral blindness.

What is the narrative situation?

Bharata confronts Kaikeyī about the harsh consequences imposed on Rāma—ascetic dress and forest exile.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s self-mastery (kṛtātmā) and Bharata’s moral clarity in defending righteousness.