Valmiki Ramayana 2.73.10: Ayodhya Kanda, Sarga 73, Shloka 10

भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः · Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma

Devanagari script

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी ।

त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते ॥१०॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.73.10

Transliteration

tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrgha-darśinī |

tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyām iva vartate ||10||

Translation

اسی طرح میری بڑی ماں، دوراندیش کوسلیا، دھرم میں ثابت قدم رہ کر تمہارے ساتھ یوں پیش آتی ہے گویا تم اس کی اپنی بہن ہو۔

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• तथा: in the same way
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार-अव्यय (thus/in the same way)

• ज्येष्ठा: eldest
• ज्येष्ठा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; माता विशेषयति

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• मे: my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी, एकवचन

• माता: mother
• माता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कौसल्या: Kausalya
• कौसल्या: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कौसल्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; apposition to माता

• दीर्घदर्शिनी: far-sighted
• दीर्घदर्शिनी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दीर्घदर्शिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (दीर्घं पश्यति)

• त्वयि: towards you
• त्वयि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, सप्तमी, एकवचन

• धर्मम्: righteousness/duty
• धर्मम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• समास्थाय: having adhered to
• समास्थाय: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-स्था (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having adhered to/undertaken’

• भगिन्याम्: (as) a sister
• भगिन्याम्: Upamāna (उपमान)
• Type: Noun
• Root: भगिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमान-रूपेण (as if)

• इव: like/as if
• इव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• वर्तते: behaves
• वर्तते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृत् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपदम्

Context

In the same way my eldest mother the farsighted Kausalya, too adhered to righteousness and conducted herself towards you like a sister.

Characters & Entities

• Bharata
• Kausalyā
• Kaikeyī
• Dharma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as restraint and benevolence: Kausalyā maintains righteous conduct and sisterly regard even toward one connected with her suffering.

What is the narrative situation?

Bharata, condemning the injustice done to Rāma, contrasts it with Kausalyā’s dignified, dharmic behavior toward Kaikeyī.

Which character virtue is emphasized?

Kausalyā’s kṣamā (forbearance) and dharma-niṣṭhā (steadfastness in righteousness).