Previous Verse
Next Verse

Shloka 48

भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च

Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित्कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति।।2.72.48।।

na brāhmaṇadhanaṁ kiñcid dhṛtaṁ rāmeṇa kasyacit | kaścin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṁsitaḥ | na rāmaḥ paradārāṁś ca cakṣurbhyām api paśyati || 2.72.48 ||

رام نے کسی برہمن کے مال میں سے ذرّہ بھر بھی نہیں لیا؛ نہ اس نے کسی بےگناہ کو—خواہ امیر ہو یا غریب—ستایا۔ اور رام تو اپنی آنکھوں سے بھی پرائے کی بیوی کی طرف نظر نہیں ڈالتا۔

not
:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
ब्राह्मण-धनम्a brahmin's wealth
ब्राह्मण-धनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक) + धन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ब्राह्मणस्य धनम्
किञ्चित्anything (even a little)
किञ्चित्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अनिश्चितपरिमाण (anything, even a little)
धृतम्seized/taken
धृतम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहृ (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past passive participle) नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि: 'taken/seized'
रामेणby Rama
रामेण:
Kartr-karana (कर्ता/करण in passive)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
कस्यचित्of anyone
कस्यचित्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; अनिश्चित (of someone)
कश्चित्anyone
कश्चित्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अनिश्चित (anyone)
not
:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
आढ्यःrich
आढ्यः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootआढ्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (qualifies कश्चित्)
दरिद्रःpoor
दरिद्रः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootदरिद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्
तेनby him
तेन:
Kartr-karana (कर्ता/करण in passive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; सर्वनाम (refers to Rama)
अपापःinnocent
अपापः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअपाप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (innocent/sinless)
विहिंसितःharmed
विहिंसितः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + हिंस् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि: 'was harmed'
not
:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पर-दारान्others' wives
पर-दारान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपर (प्रातिपदिक) + दार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुष: परस्य दाराः (others' wives)
and
:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (and)
चक्षुर्भ्याम्with (his) two eyes
चक्षुर्भ्याम्:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, द्विवचन (Instrumental dual)
अपिeven
अपि:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अप्यर्थ (even/also)
पश्यतिsees
पश्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

My son, I on hearing of Rama's consecration asked your father to confer the kingdom on you and banish Rama.

K
Kaikeyī
B
Bharata
R
Rāma
B
Brāhmaṇa

FAQs

Dharma is shown through restraint: non-appropriation (asteya), non-violence toward the innocent, and sexual/moral propriety regarding others’ spouses.

Kaikeyī answers Bharata’s suspicion by affirming Rāma’s spotless conduct—implying exile was not due to any moral crime.

Rāma’s self-control, harmlessness, and adherence to social-ethical boundaries (maryādā).