Valmiki Ramayana 2.63.14 — Ayodhya Kanda, Sarga 63, Shloka 14

दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च

Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed

Devanagari script

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।2.63.14।।

Transliteration

devy anūḍhā tvam abhavo yuvarājo bhavāmy aham |

tataḥ prāvṛḍ anuprāptā mada-kāma-vivardhinī ||

Translation

اے دیوی! اُس وقت تم ابھی بیاہی نہ گئی تھیں، اور میں ولی عہد تھا؛ پھر برسات آ پہنچی—جو کامنا کو بڑھاتی اور غرورِ مستی کو بھڑکاتی ہے۔

Word by Word

• देवि: O lady
• देवि: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• अनूढा: unmarried
• अनूढा: Karta-anvaya (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनूढ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘unmarried’; त्वम् इत्यस्य विशेषण

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा, एकवचन

• अभवः: were
• अभवः: Kriya (क्रिया/Main verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद; मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन

• युवराजः: crown prince
• युवराजः: Karta (कर्ता/Subject complement)
• Type: Noun
• Root: युवराज (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भवामि: I am / become
• भवामि: Kriya (क्रिया/Main verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; उत्तमपुरुष, एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा, एकवचन

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: तस्मात्/तदा इत्यर्थे अव्यय (then/thereupon)

• प्रावृट्: rainy season
• प्रावृट्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: प्रावृट् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ऋतुवाचक

• अनुप्राप्ता: had arrived
• अनुप्राप्ता: Karta-anvaya (कर्तृविशेषण)
• Type: Verb
• Root: अनु-प्र-आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; प्रावृट् इत्यस्य विशेषण

• मदकामविवर्धिनी: increasing pride and desire
• मदकामविवर्धिनी: Karta-anvaya (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मद-काम-विवर्धिनी (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मदं च कामं च विवर्धयति); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; प्रावृट् इत्यस्य विशेषण

Context

O Kausalya, you were not married then. I was prince regent. The rainy season that inflames passion and pride had just set in.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kausalyā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It points to the dharmic need for self-control: external conditions (season, youth, power) can intensify desire and pride, so ethical vigilance is required.

What is the narrative situation?

Daśaratha sets the time-frame for the earlier incident he is about to narrate—his youth as yuvarāja, before marrying Kausalyā, during the onset of the rainy season.

Which character virtue is emphasized?

Self-restraint (dama): implicitly taught by showing how passion and pride can grow and lead to harmful acts if unchecked.