Previous Verse

Shloka 31

सुमित्रोपदेशः

Sumitra’s Consolation to Kausalya

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।

niśamya tal lakṣmaṇa-mātṛ-vākyaṃ rāmasya mātur nara-deva-patnyāḥ | sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ śarad-gato megha ivālpa-toyaḥ ||

لکشمن کی ماں کے وہ کلمات سن کر، رام کی ماں—نر دیو کی رانی—کے جسم میں بسنے والا غم فوراً مٹ گیا، جیسے خزاں کا کم پانی والا بادل یکایک چھٹ جاتا ہے۔

niśamyahaving heard
niśamya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootni-śam (धातु)
FormGerund (ल्यप्), indeclinable
tatthat
tat:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative (2nd), Singular; qualifying vākyaṃ
lakṣmaṇamātṛvākyaṃthe words of Lakshmana's mother
lakṣmaṇamātṛvākyaṃ:
Karma (कर्म/Object of niśamya)
TypeNoun
Rootlakṣmaṇa-mātṛ-vākya (प्रातिपदिक)
FormCompound: lakṣmaṇa + mātṛ + vākya (words of Lakshmana's mother); Neuter, Accusative, Singular
rāmasyaof Rama
rāmasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootrāma (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th), Singular
mātuḥof (his) mother
mātuḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootmātṛ (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Genitive (6th), Singular
naradevapatnyāḥof the king's consort (queen)
naradevapatnyāḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootnara-deva-patnī (प्रातिपदिक)
FormCompound: nara + deva + patnī (wife of the king); Feminine, Genitive (6th), Singular
sadyaḥimmediately
sadyaḥ:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootsadyaḥ (अव्यय)
FormAdverb (कालवाचक)
śarīrein the body
śarīre:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśarīra (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th), Singular
vinanāśaperished / was destroyed
vinanāśa:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-naś (धातु)
FormLiṭ (Perfect), Parasmaipada, 3rd person, Singular
śokaḥgrief
śokaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootśoka (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st), Singular
śaradgataḥhaving come in autumn
śaradgataḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootśarad-gata (प्रातिपदिक)
FormCompound: śarad + gata (gone to autumn); Masculine, Nominative, Singular; qualifying meghaḥ
meghaḥa cloud
meghaḥ:
Upamāna (उपमान)
TypeNoun
Rootmegha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; upamāna
ivalike
iva:
Upamādyotaka (उपमाद्योतक)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
FormSimile particle
alpatoyaḥwith little water
alpatoyaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootalpa-toya (प्रातिपदिक)
FormCompound: alpa + toya (having little water); Masculine, Nominative, Singular; qualifying meghaḥ

On hearing the words of Lakshmana's mother the grief in the heart of the queen (Kausalya), mother of Rama, instantly disappeared like the autumnal cloud that holds but little rain.ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē catuścatvāriṅśassargaḥ৷৷Thus ends the fortyfourth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

S
Sumitrā
L
Lakṣmaṇa
K
Kausalyā
R
Rāma

FAQs

Dharma-oriented counsel can dispel despair: when suffering is reframed through truth and righteousness, the mind regains steadiness and the body recovers from grief.

After Sumitrā’s counsel, Kausalyā’s intense sorrow subsides immediately; the narrator closes the episode with a seasonal simile.

Receptivity to wise counsel—Kausalyā’s capacity to regain composure when reminded of dharma and satya.