Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

सुमित्रोपदेशः

Sumitra’s Consolation to Kausalya

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।

yas tavārye gataḥ putras tyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ | sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam || śiṣṭair ācarite samyak śaśvat pretya-phalodaye | rāmo dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana ||

اے شریف خاتون! تیرا مہابلی بیٹا راج چھوڑ کر روانہ ہوا ہے تاکہ اپنے عظیم النفس، سچ بولنے والے پتا کے دھرم یُکت وعدے کو قائم رکھے۔ رام دھرم میں ثابت قدم ہے—وہی اعلیٰ راہ جو شائستگان نے درست طور پر برتی ہے اور جس کے دائمی پھل پرلوک میں پکتے ہیں؛ اس لیے رام پر کبھی ماتم نہیں کرنا چاہیے۔

यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; सम्बन्धवाचक (relative pronoun)
तवyour
तव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (Genitive), एकवचन
आर्येO noble lady
आर्ये:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootआर्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
गतःgone
गतः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘gone’
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
त्यक्त्वाhaving renounced
त्यक्त्वा:
Kriyā (अनुबन्ध/पूर्वक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootत्यज् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त (Absolutive/त्वान्त), अव्यय; पूर्वकालिक क्रिया (having renounced)
राज्यम्kingdom
राज्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन
महाबलःmighty
महाबलः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा+बल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (महद् बलं यस्य/महाबलः)
साधुproperly/well
साधु:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसाधु (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (well/properly)
कुर्वन्doing/making
कुर्वन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘doing/making’
महात्मानम्great-souled
महात्मानम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमहा+आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (महान् आत्मा यस्य)
पितरम्father
पितरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
सत्यवादिनम्truth-speaking
सत्यवादिनम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसत्य+वादिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (सत्यं वदति इति)
शिष्टैःby the virtuous
शिष्टैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootशिष्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘the virtuous/learned’
आचरितेin what is practiced/followed
आचरिते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootआ+चर् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्गे सप्तमी-एकवचनवत् प्रयोगः; लोके ‘आचरिते’ = ‘in what is practiced’; अधिकरणार्थे (locative sense)
सम्यक्properly
सम्यक्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसम्यक् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (properly/fully)
शश्वत्ever/always
शश्वत्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशश्वत् (अव्यय)
Formअव्यय; नित्यत्ववाचक (always/everlasting)
प्रेत्यafter death/in the next world
प्रेत्य:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootप्र+इ (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त (Absolutive) ‘प्रेत्य’ (having departed/after death); अव्यय; कालवाचक
फलोदयेat the arising of results
फलोदये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootफल+उदय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (फलस्य उदयः)
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
धर्मेin dharma
धर्मे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
स्थितःabiding
स्थितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘standing/abiding’
श्रेष्ठःexcellent
श्रेष्ठः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
not
:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय (negation particle)
सःhe/that one
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शोच्यःto be mourned
शोच्यः:
Vidheyaviśeṣaṇa (विधेयविशेषण)
TypeAdjective
Rootशुच् (धातु)
Formयत्-प्रत्ययान्त (Gerundive/भाव्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘to be grieved for’
कदाचनever/at any time
कदाचन:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootकदाचन (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (at any time/ever)

In order to vindicate the words of his great and truthful father, O noble lady,your mighty son has renounced the kingdom and has gone (to the forest). He has stuck to the path so scrupulously followed by the wise, the everlasting results of which can be fully realised in the world to come. Such a peerless son is never to be grieved over.

S
Sumitrā
K
Kausalyā
R
Rāma
D
Daśaratha

FAQs

The verse teaches satya and dharma as supreme obligations: Rāma sacrifices personal gain (kingdom) to uphold his father’s truthful commitment, showing that righteousness outweighs worldly power.

Sumitrā explains to Kausalyā that Rāma’s forest departure is not failure but a dharmic act—protecting Daśaratha’s truth and following the path honored by the virtuous.

Rāma’s integrity and self-sacrifice—renunciation undertaken to preserve truth and moral order.